Buɣim Chuɣu

Diyila Dagbani Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
Buɣum Chuɣu
Fire festival3.jpg
festival
Subclass offestival Mali niŋ
TiŋgbaniGhana Mali niŋ
Located in the administrative territorial entityTudu yaɣili Mali niŋ
Luɣushɛli dini beTudu yaɣili Mali niŋ

E-ClassSymbol e class.svg

Buɣim Chuɣu nyɛla chuɣu shɛli tini puhiri Buɣim goli ni.[1][2]

Di Piligu[mali niŋ | di nyabili mali niŋ]

Fire estival.jpg
Fire festival1.jpg
Fire festival2.jpg
Fire festival4.jpg

Taarihi wuhiya ni Buɣim Chuɣu nyɛla Dagbamba chuɣu kurili. Di piligu zaŋmi gbaai 15th century din daa niŋ ka Naa Zoligu nyɛ Dagboŋ Naa.

Naa Zoligu n-daa nyɛ Yaa-Nanima puuni ŋun pahiri anu, Naa Nyaɣisi Wumbee Yani gbana zuɣu ʒinibu nyaaŋa.

O Nam dibu daa gbaa la yuuni 1469 hali ti kpa yuuni 1486.

O Nam dibu yuuni ka o tuuli yaaŋa, Naa Dariʒɛiɣu daa barigi mɔɣini. Taarihi din yi noli ni wuhiya, ni kpukparisi bee yɔɣ'si n daa kpuɣi o saha shɛli o ni daa doli o ba Naa Zɔŋ mini o biɛya chaŋ puuni.

Wahala kam bɛ ni daa di m-bɔri Naa Zoligu yaan' yurigu ŋɔ daa bahi yoli. Ka Naa Zoligu mi yɛli ni shee ka bɛ bo Dariʒɛiɣu shee dama baɣisi daa yɛli ya ni o be o nyɛvuli ni ka mali Alaafee.

Naa Dariʒɛiɣu bɔbu daa lɛbila maliŋ, ka bɛ bɔri o yuŋ ni wuntaŋ ni, n-kpɛri barina yɔrini.

Barina mini dabiɛm din daa be o bɔbu shee la zuɣu, doo kam daa yi mi na ni bɛ ti tiɣisi o, m mali o shili di yi ti niŋ ka muɣisigu kam paagi o mɔɣu maa ni, ka o ni tooi tiligi.

Baɣisi daa yɛliya ni bɛ yi yɛn bo n-nya Dariʒiɛɣu, ni naɣila yuŋ. Lala ŋɔ zuɣu, yuŋ kam, bɛ daa yɛn nyɔla buɣim mɔ'kpala din yɛn niŋ ka bɛ nyɛri soli. Bɛ daa ti nyala bia ŋɔ ni do tia gbunni n gbihira. Ka ban daa bo n-nya o maa dihitabili ni tia maa mali dabara, dini daa niŋ ka di nyɛla kpukparisi bee yɔɣ'si n daa zaŋ o sɔɣi dini maa. Shɛba daa dii zaŋla buɣim mo' kpala maa n-labiri tia maa zuɣu ka shɛba mi kabisiri di vari ni bɛ zaŋ ku bukaata. Ka bɛ dii ŋmɛri guŋgona ka wari wahi n-ʒi Naa Dariʒiɛɣu kuna yiŋa. Lala niŋsim ŋɔ n-daa kpuri buɣim chuɣu hali ni zuŋɔ.

Dini Tɔri Sham[mali niŋ | di nyabili mali niŋ]

Di tɔbu ni, bɛ yiini la ʒiɛm yila. Buɣum chuɣu tɔrila Buɣum goli dabaawei dali. Di nyɛla dabsili shɛli Naa Zoligu yaan yurigu ni daa barigi.

Chuɣu ŋɔ nyɛla chuɣu tuuli din pahi churi anu shɛli Dagbamba ni puhira.

Di bahi bahindi chuɣu ŋɔ pil' la Dagbon, zuliya shɛŋa kaman Zabaɣisi, Kusahi n-ti pahi Mamprusi taɣimi n-deei li, n chɛ kadi wuligi gili duniya luɣuli kam n- wuhiri ni di nyɛla Tudu yaɣili ŋɔ na chuɣu.

Shili Malibu Zaŋkpa Buɣum Chuɣu[mali niŋ | di nyabili mali niŋ]

Shili malibu zaŋkpa buɣum chuɣu piinila di yi ti niŋ ka bɛ nya buɣum goli. Saha ŋɔ ka bihi kpɛri mɔɣini n-ti bo mɔri pam bɛ ni to nyɛ, n-lɔ mɔ' kpala.

Ka bɛ naan yi pili n-gili tari bɛ ŋahinima, bɛ yab' donima n-ti pahi Ya' Paɣaba. La la niŋsim maa yɛn chɛ mi ka ninkura ŋɔ kulahi kpe mɔɣini bɛ maŋa. Tɔ amaa lala mo' kpala zaŋ ti ninkura ŋɔ yɛn lɛbila samli n tiba ka bɛ yɔli chuɣu maa yi puhi naai. Bɛ yɛn yɔla samli ŋɔ ka di nyɛ liɣiri ka Dagbamba boli "Liɣiri awei".

Binshɛɣu din tooi lahi niŋdi buɣum goli dabaa anu saha nyɛla daadama gindimi laɣindi binkɔbiri dibahi bahindi nɔhi mini buhi. Binshɛɣu din tooi lahi niŋdi buɣum goli dabaa anu saha nyɛla daadama gindimi laɣindi binkɔbiri dibahi bahindi nɔhi mini buhi. Lala binkɔbiri ŋɔ ka bɛ mali maani tiŋgbana mini buɣa din be niriba dundona ni ka ti booni Daŋ Tia. Buɣum tɔbu nyɛla Dagbon dabba chuɣu. Di nyɛla goli shɛli bɛ ni maani malima ka bɛ mali guri ka taɣiri bɛ daŋ. Din zuɣu ka bɛ booni li " Dagban dabba chuɣu.

Buɣum Chuɣu Tɔbu Dabsili[mali niŋ | di nyabili mali niŋ]

Buɣum tɔbu piinila saɣidihili nyaaŋa. Din dali maa bindirigu nyɛla bindiri gahindili dama nimma n kuli nyɛli ʒii zaa. Daŋ kpambi zaŋdila saɣibora n pa goma zuɣu ni kpiinkura gba di. Poi ka yuŋ zibi, niribi yɛn zaŋla lala saha ŋɔ m mali bɛ tobu tima tini booni noli wuna. Jɛbihi gba nyɛla bɛ ni tibigi shɛba, ka tiri ba pina ni bɛ bo alibarika bɛ sani.

Shɛba gba zaŋdila dabaa awɔi dali ŋɔ wuntaŋ ni n zahindi bɛ tima pɔi ka yuŋ naai zibi. Nayili sampaani ka Naa Limam niŋ nimmohi n maani sabba sɔŋda n kuli yuŋ.

Buɣum tɔbu dali yuŋ saɣidihili nyaaŋa, guŋgoŋ karili yan kumla nayili samban'ni. Guŋgoŋ ŋɔ kumsi yan laɣimla bihi ni ninkura nayili pɔi ka buɣum tɔbu ŋɔ naanyi pili. Kpambaliba n yan zaŋ Naa yina ka o ti di zamaatu maa alizama. O yan zaŋla saha bihi n wuhi kali ŋɔ ni pili shɛm hali ti paai zuŋɔ. O lahi yan saɣisila salo maa zaŋ kpa tuunshɛŋa din ni tooi saɣim chuɣu maa zaɣi vɛitali.

Naa n yɛn taai buɣum maa tuuli ka kpambaliba kpa taai o sani, ka salo maa kpa taai taba sani hali ni ŋun bahindi nyaaŋa. Naa bi pahiri ban chani buɣum tɔbu ŋɔ ni, o yan doliba mi n chaŋ bɛla ka labi zɔŋ ni.

Buɣum tɔribi ŋɔ yan dolla so shɛli din tu ni bi doli ka yiini yila ka ŋmɛri ʒiɛm nti pahi gunguŋ kara kumsi ni malifa ti ŋmam. So n yen yiini ʒɛim kuligi ata yila ka ban kpalim mi saɣira ni yaa.

N ŋɔ ka yila maa chana ;

Buɣum dima mɔɣini ka n zo kuli n ya"

Yoo yoo yoo yaa yo

Yoo yoo yoo yaa yo

Yoo yoo yoo yaa yo

Buɣum dima mɔɣini ka n zo kuli n ya".

Bia ŋun ʒɛm ti Naa ŋɔ yee

O ʒɛm saanyinnyaɣu.

Tini culi timi yeli bo ni waa yee

Tini culi timi yeli o ni waa ko.

Di Daanfaani[mali niŋ | di nyabili mali niŋ]

  • Di teeri ti yɛli kura.
  • Di kpaŋsiri ti kaya ni taɣaada.
  • Di laɣindi simli ni dɔɣim nangbanyini.
  • Di che ka bihi baŋdi bɛ kaya ni taɣaada.
  • Di teeri ti yuuni piligu
  • Di tiri ti zosimli

Kundivihira[mali niŋ | di nyabili mali niŋ]