Daan' kali tuma

Diyila Dagbani Wikipedia
Jump to navigation Jump to search

E-ClassSymbol e class.svg


Daaŋkali Tuma nyɛla daŋ tuun'shɛŋa ti yaanima ni tum ka zali ti ba nima ka bɛ mi tum ka zali ti, ka ti gba mi yɛn tum ka zali ti bihi. Daan' kali nyɛla din bɔhinda ka di nɛma yirina ti zilɛli ni, amaa ka di bɔhimbu shee.yɛl' shɛga bɛni ka Dagbamba doli li amaa ka shɛŋa bɛni bɛ bi doli li. Shɛhira kamani baɣiyuya maali u, Dagbamba doli li mi bɛ pagakpugibo shee, kuya maalibu shee, ni bia zuɣu pinibu shee. Amaa machɛligu, luntali, tindaandi ni tɔhigu din doli a daŋdaŋ. ŋanima ka Dagbamba booni daankaya maa. Hali di shɛŋa bɛni, a yi ka daŋ maa puuni, a ni tooi bɔhim di tuma n-tumdi dihiri a mulichi. Lala daankaya maa shɛŋa n-nyɛ; nakɔhigu, machɛligu, wanzamtali ni gbanzabigu. Shɛŋa mí beni n-gbahiri niriba ka di pala bɛ suhuyubu. ŋanima mí n-nyɛ tindaantali, jina, koligu, luntali, ni Nakɔhigu. Dagbamba n-nya ka yɛli ni bia ni paai nim' shɛli o ba nandaaŋa zuɣu dini ka o ŋubira. Lahazibu din lee be Dagbaŋ daankaya maa ni nyɛmi, ni di dolila daŋ maa ni pagiba bihi n-gari dabba bihi. Bia yi yigisina n-ti bɛ doli o ba kali soli, di dii ka tali ka o mayili polo. Di wuhirimi ni a ba yi nyɛ Luŋa, ka nyin yigisina n-ti zagisi Luŋa gmɛbu, di dii pá taali. Amaa, a mà yi nyɛ Lumpaga, talahi n-nyɛ li ni gmɛ Luŋa. A yi je ni nyagi li ginda n-gmɛra, a kuli ni bo Luŋa n-ti yili a duu, N-lee chirigiri gmɛri li biɛlabiɛla. A yi zagisi a bukaata mí ku maali. A yi bɔri ligiri, di yɛn dolila pɔhim n-garita bee nyini chani n-lihiri a zuɣulɛbili lana n-nyɛ a la. Dagbaŋ ŋɔ, niriba pam tuma nyɛla pukparigu amaa di pa daankali, dama dama kurumbuni sa, sokam daa tumdi maa ka birigirila mɔgu ni n-ti kɔri biɛlabiɛla.

Daankali tuma pa tuma n-ti sokam, naɣila a bela daŋ maa ni. Di shɛhira shɛŋa n-nyɛ;

  1. Luŋtali
  2. Machɛligu
  3. Nakɔhigu
  4. Jina
  5. Wanzamtali
  6. Gbanzabigu
  7. Kɔligu
  8. Kasiɣiritali
  9. Sapashintali
  1. Tɔhigu
  2. Tindaantali
  3. Naanyimtali

Daaŋkaya ŋɔ pam gbaarimi, daŋ puuni paɣ' ba bihi mi ka di tooi gbaara.

=== Dagbamba Daankaya Ni Di Zuɣulaanima

Daankali zuɣulana

Machɛligu. Sonaa/Faamuru

Nakɔhigu. Nakɔhinaa/Baba

Wanzamtali . Gunu

Goonjetali . Yambanaa

Luŋtali . Namonaa / Lunnaa

Gbanzabigu . Gbanzabi Naa

Koligu . Mba Baɣa

Tindaantali . Tindana

Jina.

Luŋtali[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]

Daan'kali shɛli din teeriti ti yaanima bee n-wuhira a ni nyɛ so n- nyɛ luŋtali. Ninvuɣ' shɛba ban ŋmɛri Luŋ ka bɛ booni lunsi. Naa Luro ʒɛmani ka luŋtali daa yi palo Dagbaŋ. Diyali(Diare) ka luŋtali daa piligi Dagboŋ. Nyab' biʒiŋ bia lunʒɛiɣu n-daa pili luŋtali Dagboŋ. Lunsi zuɣulana n-nyɛ Nyab' Namo-Naa.

Lunsi tuma niɛma shɛŋa n-nyɛ ;

  1. Lunkɔbili
  2. Lundihi
  3. Luntamdigu
  4. Lunkuɣura
  5. Gban-nyɔɣu
  6. Lundɔli
  7. Pɛɛnkpaa
  8. Shɛriga
  9. Yɔɣ'li. Lunsili nama Dagbaŋ n-nyɛ Luŋ-Naa, Sampahi- Naa, Dobihi-Naa ni Taha-Naa.

Machɛligu.[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]

Daan'kali tuma din jɛndi kuriti, kunkɔna ni dalima zaŋ mali nɛma n-nyɛ machɛligu, ŋun mali kuriti maani nɛma kaman kuli, garawa, tahali, sua, kuruganima ni ŋan pahi ka bɛ booni machɛla. Neen'shɛŋa Machɛlinima ni mali tumdi shɛŋa n-nyɛ, buɣim, bawule, gbabo, zali, zuɣirigu, chiriga, sala ni ŋan pahi.

Machɛli ni ʒi sheli n zuɣira bee n kuriti maa ka bɛ booni saviɣu. Machɛlinim zuɣulan n-nyɛ nyab' So-Naa.

Machɛlinim nama Dagboŋ n-nyɛ So-naa, faamuru, zaŋa, bɔrigu ni salogu Naa. Bɛ mini nakɔhinima n-nyɛ dachɛhi dagbon kali soli zuɣu.

Nakɔhigu[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]

Nakɔhigu nyɛla daankali tuun shɛli din jɛndi binkɔbiri ni nimdi kɔhimma ni damma. ŋun tumdi lala tuma ŋɔ ka Dagbamba booni Nakɔha.

N yaba Naa Dimani mini o tuzo nabi'yɔŋ Yenkani N-daa piligi Nakɔhigu Dagbaŋ. Naa Dimani nakɔhi sua ŋɔ N-kuli Dagbamba ka Yenkani mi sua maa kuli Zabaɣ'kparisi.

Nakɔhinima ni mali Neen shɛŋa n-tumdi bɛ tuma shɛŋa n-nyɛ ; gbaɣu, sua, buɣim, Kom,gabiga, ni dachɛriga. Nakɔhinima nama Dagbaŋ puuni n-nyɛ ; Nakɔhi-Naa yili, Babba ni Taribabu yili.

Nakɔhinima mini Machɛlinima n-nyɛ dachɛhi ni taba.

Daankali anfaani.[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]

1.Di che ka ti baŋdi ti Kali.

2.Di tiri niri tuma.

3.Di tiriti Arizichi.

4.Di wuhiri niri ni nyɛ so

5. Di tiriti nagbanyini

6. Di kpaŋsiri zosimli

7. Di chɛ ka baŋdi taba

8. Daaŋkali tiriti ninneesim

9. Di chɛ ka ti teeri ti yaanima yɛla.

10. Di sɔgiri ti yɛltoga

Di nimbiɛri[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]

1.Di tahiri nangbankpeeni ni na ti biɛhigu puuni .

2. Di labisiri ti biɛhigu nyaaŋa.

3.Di tahiri fitiina na ninsali biɛhigu ni din dee yi gbaai nira ka o bɛ deeli.

Kundivihira[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]