Daan' kali tuma

Diyila Dagbani Wikipedia
Jump to navigation Jump to search


E-ClassSymbol e class.svg

Daaŋkali Tuma nyɛla daŋ tuun'shɛŋa ti yaanima ni tum ka zali ti ba nima ka bɛ mi tum ka zali ti, ka ti gba mi yɛn tum ka zali ti bihi. Dagbamba n-nya ka yɛli ni bia ni paai nim' shɛli o ba nandaaŋa zuɣu dini ka o ŋubira.

Daankali tuma pa tuma n-ti sokam, naɣila a bela daŋ maa ni. Di shɛhira shɛŋa n-nyɛ;

  1. Luŋtali
  2. Machɛligu
  3. Nakɔhigu
  4. Jina
  5. Wanzamtali
  6. Gbanzabigu
  7. Kɔligu
  8. Kasiɣiritali
  9. Sapashintali
  10. Tɔhigu
  11. Tindaantali
  12. Naanyimtali

Daaŋkaya ŋɔ pam gbaarimi, daŋ puuni paɣ' ba bihi mi ka di tooi gbaara.

Luŋtali[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]

Daan'kali shɛli din teeriti ti yaanima bee n-wuhira a ni nyɛ so n- nyɛ luŋtali. Ninvuɣ' shɛba ban ŋmɛri Luŋ ka bɛ booni lunsi. Naa Luro ʒɛmani ka luŋtali daa yi palo Dagbaŋ. Diyali(Diare) ka luŋtali daa piligi Dagboŋ. Nyab' biʒiŋ bia lunʒɛiɣu n-daa pili luŋtali Dagboŋ. Lunsi zuɣulana n-nyɛ Nyab' Namo-Naa.

Lunsi tuma niɛma shɛŋa n-nyɛ ;

  1. Lunkɔbili
  2. Lundihi
  3. Luntamdigu
  4. Lunkuɣura
  5. Gban-nyɔɣu
  6. Lundɔli
  7. Pɛɛnkpaa
  8. Shɛriga
  9. Yɔɣ'li. Lunsili nama Dagbaŋ n-nyɛ Luŋ-Naa, Sampahi- Naa, Dobihi-Naa ni Taha-Naa.

Machɛligu.[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]

Daan'kali tuma din jɛndi kuriti, kunkɔna ni dalima zaŋ mali nɛma n-nyɛ machɛligu, ŋun mali kuriti maani nɛma kaman kuli, garawa, tahali, sua, kuruganima ni ŋan pahi ka bɛ booni machɛla. Neen'shɛŋa Machɛlinima ni mali tumdi shɛŋa n-nyɛ, buɣim, bawule, gbabo, zali, zuɣirigu, chiriga, sala ni ŋan pahi.

Machɛli ni ʒi sheli n zuɣira bee n kuriti maa ka bɛ booni saviɣu. Machɛlinim zuɣulan n-nyɛ nyab' So-Naa.

Machɛlinim nama Dagboŋ n-nyɛ So-naa, faamuru, zaŋa, bɔrigu ni salogu Naa. Bɛ mini nakɔhinima n-nyɛ dachɛhi dagbon kali soli zuɣu.

Nakɔhigu[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]

Nakɔhigu nyɛla daankali tuun shɛli din jɛndi binkɔbiri ni nimdi kɔhimma ni damma. ŋun tumdi lala tuma ŋɔ ka Dagbamba booni Nakɔha.

N yaba Naa Dimani mini o tuzo nabi'yɔŋ Yenkani N-daa piligi Nakɔhigu Dagbaŋ. Naa Dimani nakɔhi sua ŋɔ N-kuli Dagbamba ka Yenkani mi sua maa kuli Zabaɣ'kparisi.

Nakɔhinima ni mali Neen shɛŋa n-tumdi bɛ tuma shɛŋa n-nyɛ ; gbaɣu, sua, buɣim, Kom,gabiga, ni dachɛriga. Nakɔhinima nama Dagbaŋ puuni n-nyɛ ; Nakɔhi-Naa yili, Babba ni Taribabu yili.

Nakɔhinima mini Machɛlinima n-nyɛ dachɛhi ni taba.

Daankali anfaani.[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]

1.Di che ka ti baŋdi ti Kali.

2.Di tiri niri tuma.

3.Di tiriti Arizichi.

4.Di wuhiri niri ni nyɛ so

5. Di tiriti nagbanyini

6. Di kpaŋsiri zosimli

7. Di chɛ ka baŋdi taba

8. Daaŋkali tiriti ninneesim

9. Di chɛ ka ti teeri ti yaanima yɛla.

10. Di sɔgiri ti yɛltoga

Kundivihira[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]