Yiɣi chaŋ yɛligu maŋamaŋa puuni

Tanzania

Diyila Dagbani Wikipedia
Tanzania
republic, maŋsulinsi tiŋgbani, tingbani
Di pilli ni26 Silimin gɔli April 1964 Mali niŋ
Yu'maŋliRépublique unie de Tanzanie Mali niŋ
Zuliya wuhibuJamhuri ya Muungano wa Tanzania, United Republic of Tanzania Mali niŋ
BalliBantu people Mali niŋ
Participant inUganda–Tanzania War Mali niŋ
Siɣili-lana yuliTanganyika, Zanzibar Islands Mali niŋ
Yɛltɔɣa din nyɛ tuma ni diniSwahili, Silmiinsili Mali niŋ
Tiŋgbani silimaMungu ibariki Afrika Mali niŋ
Kaliculture of Tanzania Mali niŋ
TaachiFreedom and Unity Mali niŋ
Dunia yaɣiliAfrica Mali niŋ
TiŋaTanzania Mali niŋ
TinzuɣuDodoma Mali niŋ
Wakati luɣiliUTC+03:00, East Africa Time, Africa/Dar_es_Salaam Mali niŋ
Located in/on physical featureEast Africa Mali niŋ
Tiŋgbaŋ yaɣili calinli6°18′25″S 34°51′14″E Mali niŋ
Coordinates of easternmost point7°38′23″S 39°54′28″E Mali niŋ
Coordinates of northernmost point0°59′8″S 30°46′7″E Mali niŋ
Coordinates of southernmost point11°45′39″S 36°31′12″E Mali niŋ
Coordinates of westernmost point6°14′13″S 29°43′22″E Mali niŋ
Highest pointMount Kibo Mali niŋ
Lowest pointIndian Ocean Mali niŋ
Office held by head of statePresident of Tanzania Mali niŋ
Tiŋgban zuɣ'lanaSamia Suluhu Hassan Mali niŋ
Office held by head of governmentPresident of Tanzania Mali niŋ
Tiŋgbani zuɣ'lanaSamia Suluhu Hassan Mali niŋ
Kpamba yaɣiliCabinet of Tanzania Mali niŋ
Loo zalibu yaɣaNational Assembly Mali niŋ
Central bankBank of Tanzania Mali niŋ
Tingbani liɣiriTanzania Liɣiri Mali niŋ
Duhubu yaɣilileft Mali niŋ
Niɣilim buɣum polo puloku balishɛliAC power plugs and sockets: British and related types, BS 1363 Mali niŋ
TaɣiTanganyika, People's Republic of Zanzibar Mali niŋ
Lahabaya dundɔŋ din mali dihitabilihttps://www.tanzania.go.tz/ Mali niŋ
HasitagiTanzania Mali niŋ
Top-level Internet domain.tz Mali niŋ
Tuutaflag of Tanzania Mali niŋ
Coat of armscoat of arms of Tanzania Mali niŋ
Geography of topicGeography of Tanzania Mali niŋ
Nahingbaŋpartly free country Mali niŋ
Taarihi bachikpani dalinlihistory of Tanzania Mali niŋ
‎most populous urban areaDar es Salaam Mali niŋ
Open data portalTanzania data portal Mali niŋ
Economy of topiceconomy of Tanzania Mali niŋ
Demographics of topicdemographics of Tanzania Mali niŋ
Mobile country code640 Mali niŋ
Tiŋgbani boligu zalikpana+255 Mali niŋ
Zuɣusaa zuɣusaa tangalimia lamba112, 114, 115 Mali niŋ
GS1 tiŋgbani code620 Mali niŋ
Lansisi plati koodiEAT Mali niŋ
Maritime lamba kalinli674, 677 Mali niŋ
Unicode bachinima🇹🇿 Mali niŋ
Category for maps or plansCategory:Maps of Tanzania Mali niŋ
Commonwealth Sport country codeTAN Mali niŋ
Map
E-Class

Tanzania[lower-alpha 1] nyɛla maŋ' sulunsi tiŋgbani shɛli din-be East Africa.

Tanzania din yu maŋli nye United Republic of Tanzania[lower-alpha 2],la nyɛla tiŋgbani shɛli din be East Africa zaŋ labi Africa mɔɣ'kara yaɣali. Di nyɛla din ba daansi ni tiŋsi ŋun doya ŋɔ, Uganda  northwest yaɣali, Kenya northeast yaɣali, Indian ocean mi bɛla east yaɣali,  ka Mozambique mini Malawi mi gba be di south yaɣali, Zambia bɛla southwest yaɣali n ti pahi Rwanda, Burundi mini "Democratic Republic of the Congo" ka di mi be di west yaɣali. 2024 yuuni puuni Tanzania daa mali daadam biɛlim ban kalinli yiɣsi 67.5 miliyoŋ,[3]  ka dizuɣu che ka bi nyɛ tiŋgbani shɛli din galisi n gari south equator yaɣali tiŋgbana zaa.

Ninsal'kura pam ban daa benis ban daa pun be biehiguni shahiranim pam nyala din be Tanzania.Saha shali niriba ni daa na mali kuɣa mini kuriti ko n kuri bukaata, ninvuɣ'shaba daa nyala ban kpena n ti ʒini Tanzania, lala niriba ŋɔ daa ban yari bal'shali din chaŋ ti ŋmani "Southern Cushitic" nim ni yari bal'shaŋa ban ŋmahinli be ka ti ni pa mi shaba Iraqw nima la. Ka bɛ daa yi Ethiopia wulinluhili polo na.[4] "Eastern Cushitic" niriba daa nyala ban yi "Lake Turkana" wulinpuhili polo n chaŋ n ti ʒini Tanzania, kaman yuun tusa ayi mini yuun tusa anahi nyaaŋa.[4] "Southern Nilotes", bi puuni shaba n nye "Datoog" niriba, daa nyala ban ʒi border shali din be saha ŋɔ ti ni pa mi tiŋ sheli South Sudan mini Ethiopia sunsuuni, kaman yuun tusa ayi ni kɔbsiwɔi mini yuun yuun tusa ayi ni kɔbshii sunsuuni[4]:Tɛmplet:R/where. Bɛ yibu saha mini Mashariki Bantu ban daa yi West Africa na n ti ʒini m baɣili Lake Victoria mini Lake Tanganyika la daa kamina nti niŋ saha yini.[4] [5] 19th Century saha (zuŋɔ yuun'kobshii ni sheli), tiŋgbani maa daa nyala German nim ni daa dee shali n su, ka dizuɣu che ka bɛ daa booni li German East Africa.Dunya yaanga zuɣu zaa tobu din daa nye tuuli la ni daa tuhi n naai,tingbani maa sulinsi daa nyala di yi German nim sani n labi British nim sani,ka di yuli daa pa leei Tanganyika, Zanzibar Archipelago gba daa nyala di ko tiŋgbani, din gba be British sulinsi ni.Tanganyika daa nyala ban deei bɛ maŋsulinsi yuuni 1961, ka Zanzibar Archipelago mi deei bɛ maŋsulinsi yuuni 1963. Tinsi ayi ŋɔ daa nyala ban laɣim taba n leei United Republic of Tanzania yuuni 1964.[6]

Tanganyika daa nyɛla ban pahi British Commonwealth zuɣu, dinzuɣu bi ni laɣim taba n naai Tanzania na kuli nyɛla din be Commonwealth maa puuni.[7] Zuɣu tingbani maa pa nyɛla gomalanti zaligu ka bi tiŋzuɣu maa nyɛ Government City (Dodoma),[8] di tiŋ zuɣu kuri  Dar es Salaam, nyɛla din zali gomlati tum duri ka lahi nyɛ tiŋgbani maa fɔŋtiŋ kari, principal port n ti pahi  dabiligu tuma duri pan bɛ ni,[9][10][11] Yuun gbaliŋ Tanzania nyɛla di daa bɛ Chama Cha Mapinduzi sulinsi ni ka nyɛ Facto one-party state.[12] [13]


Tanzania mali daadama bɛlim kamani German 120 zuliyanima,[14] bala n ti pahi Adiini yaɣa. Kristiɛnity nyɛ adiini shɛli ban galisi Tanzania , musilinima gba daa zoogi ka Animist mi lɛi nyɛ ban pora.[15] Baka balibu gari kɔbiga (100) ka bi yɛri Tanzania ka di chɛ ka di nyɛ tiŋgbani shɛli din mali bala pam di yi kana East Africa yaɣali. Tiŋgbani maa ka bali zuɣu amaa Swahili nyɛtiŋgbani maa balli. English nyɛla binyɛri shɛli bi dabiligu shɛi, diplomacy,  cootini, din n lahi nyɛ balli shɛli bini la mali wuhiri secondary mini higher shikuru la,[15][16] Laribawasili nyɛla bini shɛli Zanzibar , din wuhiri taarihi nyɛmi ni ban niŋdi daabiligu ni mani nyɛla Arabs ni ni zoogi.

Tanzania nyɛla tiŋ shɛli din mali zoya mini nyɔŋ North-east yaɣali, ni mani ka bi ni boli zoli shɛli Kilimanjaro la, din nyɛ zoli shɛli din waɣi African zaa ni zoli shɛli di zaya ka bin shɛli di gbebi li tiŋgbani, Africa  mɔɣa kara dibaa ata nyɛla din gari Tanzania . Zaŋ labi north mini west yaɣa ŋɔ  ka Lake Victoria bɛ din nyɛ African zaa mɔɣa kari, Lake Tanganyika  tiŋgbani maa mɔɣa shɛli din zilima ka mali zahima balibu. South yaɣali, ka Lake Malawi mi gba bɛ . Eastern yaɣali maa mi nyɛ din tula  ni Zanzibar din bɛ di yaɣalimaa. Menai Bay  Conservation  Area nyɛ Zanzibar  yaɣa shɛli din galisi ka nyɛ baani. Kalambo Fall nyɛla din bɛ Kalambo mɔɣali ni din bɛ Zambian tiŋ tariga, din nyɛ ko shɛli din lurina zoli zuɣu ka bi bi muɣisiri.[17] Tanzania nyɛla tiŋgbani shɛli niriba ni kaa pam ka di nyɛla ninliha yulibu zuɣu Safaris.[18][5]


Ninsal'kura pam ban daa benis ban daa pun be biehiguni shahiranim pam nyala din be Tanzania.Saha shali niriba ni daa na mali kuɣa mini kuriti ko n kuri bukaata, ninvuɣ'shaba daa nyala ban kpena n ti ʒini Tanzania, lala niriba ŋɔ daa ban yari bal'shali din chaŋ ti ŋmani "Southern Cushitic" nim ni yari bal'shaŋa ban ŋmahinli be ka ti ni pa mi shaba Iraqw nima la. Ka bɛ daa yi Ethiopia wulinluhili polo na.[4] "Eastern Cushitic" niriba daa nyala ban yi "Lake Turkana" wulinpuhili polo n chaŋ n ti ʒini Tanzania, kaman yuun tusa ayi mini yuun tusa anahi nyaaŋa.[4] "Southern Nilotes", bi puuni shaba n nye "Datoog" niriba, daa nyala ban ʒi border shali din be saha ŋɔ ti ni pa mi tiŋ sheli South Sudan mini Ethiopia sunsuuni, kaman yuun tusa ayi ni kɔbsiwɔi mini yuun yuun tusa ayi ni kɔbshii sunsuuni. Bɛ yibu saha mimi Mashariki Bantu ban daa yi West Africa na n ti ʒini m baɣili Lake Victoria mini Lake Tanganyika la daa kamina n ti niŋ saha yini.[4]

Tanzania nyɛla bini laɣim bachi ni tiŋsi ayi shɛli din daa niŋ nagbaŋyini n lɛbi zaɣa yini ,lala tiŋsi maa n daa nyɛ Tanganyika mini Zanzibar.[19] Saha shɛli bini daa yan niŋ lala nagbaŋyini ŋɔ, tiŋgbani maa lahabali gbaŋ, the Standard daa nyɛla zani kpatabo shɛli bini daa zali ni bi no yuli palli nti tiŋgbani maa, ka Mohammad Iqbal Dar daa nyɛ ŋun di li. Iqbal daa yɛliya ni O nyɛ yuli maa tiŋsi ayi ŋɔ ni,  Tan mini Zan tiŋsi shɛi maani, I mi daa nyɛla din yi O yulini, a maa mi daa yila Alhamadiyya ni na.[20]

Tanganyika nyɛla yuli shɛli din yi  Swahili ni , bachi ŋɔ Tang, Sail mini nyika ka di gbeni nyɛ inhabitants plain, ninkunsi, saha shɛŋa bi mali n gbandi Lake Tanganyika la.[21]

Zanzibar gba nyɛla yuli shɛli bini nyɛ shɛli Zanj, di daa nyɛla yuli n ti dadanima, Laribawanima barr "coast" bɛi Shore.[22] Zanj yila Al-Zanjia, Laribawanim yuli din yi East African Coast na. Di mali bihigu ni Azania, Greek yuli ( bini yihi shɛli Sabaic yuli puuni) yaɣa shɛli bini daa boli Periplus of the Erythraensea, kundi shɛli bini daa sabi 1st century CE. Azania nyɛla bini boɣisi shɛli Mapharitis- zuliya shɛli ban daa (beni lala saha maa) tiŋ shɛli bini pa bolidi southwest Yemen.

Tanzania  nyɛla tiŋgbani kur'sheli niriba ni na kuli bɛni hali ni saha ŋɔ. Olduvai Gorge  din bɛ  Ngorongoro Consevation Area, UNESCO World Heritage Site ka lahi mali bin bihi shɛŋŋa zuɣu bini zabiri bi tiŋgbani maa lɛibigimsi mini bi  birisuŋ n para.

Africa dadanima ban daa bi kperi nirba , Hadza mini  Sandawe tuhinima n daa laɣim Tanzania.[23]

Tuuli saanba ban daa tuu n kpena  daa nyɛla ban yi southern Cushitic  yɛri ban daa yi South Ethiopia mini Somalia n kpe Tanzania.  Bi daa nyɛla Irawq, Gorowa,mini Burunge yaansi.[23] A yi yan doli bala, daa wuhiya ni zuliya dibaa ayi gba nyɛla ban kpena Tanzania,  eastern cushitic niriba kamani 4,000 ni 2,000 yuma nyaaŋa,ban daa nyɛ Lake Turkana.[23]

Archaeological shahara wuhiya ni Southern Nilotes, ban nyɛ Datoog daa yi South yaɣali luɣu bini pa bolidi South Sudan/ Ethiopia tiŋtariga yaɣali n kpe Central Northern, Tanzania puuni kamani 2,900 mini 2,400 yuma puuni.[23]

Lala Chandler ŋɔ daa Niimah saha Hindi kamani Kuri maaniba Mashariki (Eastern)  Bantu sweet Africa yaɣali  Lake Victoria mini Lake Tanganyika polo  din daa pahi saha wahila Bantu yʋligimsim ni. Bantu nim ŋɔ daa nyɛla ban kana ka ziri west Africa kubu baŋsim mini bi nubira. Bi daa yiŋsi lala yaɣali maa n ti ʒini  Tanzania  2,300 hali ni 1,700 yuma nyaaŋa.[23][24]

Eastern Nilotic niriba , kamani Maasia n nyɛ saanba ban garilsi ka yi shɛli polo bin pa bolidi South Sudan kamani 500 hali 1,500 yuma[23][25]

Tanzania nima nyɛla ban bɛ kuriti tumani, n yɛrila machilinima. Pere niriba n daa nyɛ ban su kuriti binyɛra n tiri ban bɛ zoya yaɣali north-eastern polo Tanzani.[26] Haya niriba ban bɛ Western yaɣali Lake Victoria ko duli da mali machine shɛli din daachɛ ka bi too tumdi n gari  tiŋgbani maa zaa 1,500 yuma nyaaŋa.[27]

  So chandiba mini daabihi daa nyɛla ban kaa east Africa coast kurinbunani AD.[28] Musilinsi daa nyɛla Swahili  ban bɛ coast maa niriba pam ni bɛ adiini shɛlini kamani 8th mini 9th yumani AD.[29]

Tanzania yuli ŋɔ nyala din yi yaɣa dibaayi ni na, dini n nye, Tanganyika mini Zanzibar.[30] Di ni daa niŋ ka Zanzibar mini Tanganyika daa laɣim n niŋ nangbanyini lahabali tiriba daa yina n ti kpa "contest" ni bɛ bo yuli n zaŋ n ti tinsi ayi ŋɔ zaŋ n laɣim taba Mohammed Iqbal Dar n daa nyɛ ŋun di lala "contest" ŋo. Iqbal daa yaliya ni o nyala ŋun kpa lala yuli ŋɔ ka di nyala o kpuɣila tisi ayi ŋɔ yuya piligu piligu, dina n nye tan, ni zan, ka bachi "i" mi daa nye o ni yihi shali na o yuli puuni, ka bachi "a" mi gba daa lahi nye o ni yihi shali na Ahmadiyya puuni.[31]

Tanganyika nyala din yi Swahili bachinim puuni na, dini n nye tanga ,"sail" ni nyika, ka di gbuuni nye tiŋgbani sheli di doya ka niriba ka dinni ni moɣuni. "sail" gbunni nyala moɣuni, dinzuɣu shalini di yuli maa ŋmahinli yimina "Lake Tanganyika." puuni ni na.[32]

Bantu yɛli ka di zani nima daa nyɛla ban mɛ kuranima mini dabiligu tiŋkpaŋsi zaŋ labi Tanzania  coast yaɣali yuun kuribunani. Archeological nim vihigu daa wuhiya ni, zaŋ labi north-west of Zanzibar daa nyɛla pukpariba mini zahim gbahiriba ni daa be tiŋ shɛli yuuni 6th century CE nyaaŋa. Shahara daa wuhiya ni daabiligu nyɛla din ka yaɣa nima ni. No kohiriba shɛba ban daa be nu daa nyɛla ban bi galisi, di kalinli daa nyɛla din pora n gari 1% no kuhiriba ban daa bɛ Gulf 5th mini 8th century yuma la saha. Di daa gbanila Mkokotoni mini Dar es Saalam wuhiya nagbayuni tiŋsi din daa nyɛ lɛbigimsim coastal Maritime kaya. Coastal tiŋsi maa daa nyɛla ban diri Indian Ocean mini Inland African dahi lala saha maa.dabiligu daa nyɛla din kpaŋsi lala saha maa din n nyɛ 8th century  sunsuuni hali ni 10th century nyaaŋa Zanzibar  daa nyɛla dakari Swahili  dahi puuni.[33]


Dabiligu ni daa kpaŋsi bini Egyptian mini Persian sunsuuni  yaɣa shɛli bini boli Red Sea mini Persian Gulf la, dabiligu Indian Ocean ni daa nyɛla din labi nyaaŋa, kamani saha shɛli Fatimid Caliphate ni daa labi Fustat ( Cairo). Swahili pukpariba daa nyɛla ban ʒini ni bi kpaŋsi dabiligu, di nyɛbili n nyɛ Swahili-city zalibu. Venda- Shona tiŋgbani din be Mapungubewe mini Zimbabwe ka di be South Africa mini Zimbabwe daa nyɛla ban gberi salima lala saha maa, laɣi bobo, bihigu,  mini adiini yaa daa kpaŋsi Kilwa tiŋgbani, Tanzania tiŋgbani kari m bala, Kilwa daa nyɛla din su tiŋkpaŋ bihi din baɣiba zaŋ gbaagi Mozambique. Sofala daa nyɛla ban gberi salima ka di kpema, ka kilwa mi nyɛ ban nyɛ laɣiri daabiligu nibini daa niŋdi shɛli Southern nyaaŋa zaŋ labi Indian Ocean Monsoons ni. Kilwa nim nyɛntahi daa nyɛla ban do north yaɣili din pa nyɛ Kenya la bi tiŋ shɛŋa bini boli Mambasa mini Malindi. Kilwa daa nyɛla din gbebi yaa East Africa poi ka Portuguese ti kana yuuni 15th century nyaaŋ[34]

Bin daa yɛli ni bi su coastal yaɣali, Omani sultan yɛliya ni bin Sultan daa zaŋ O tiŋ zuɣu n labi Zanzibar tiŋgbani yuuni 1840. Lala saha maa Zanzibar  daa labi tiŋzuŋu n ti daba dabu n ti East Africa daba daani.[35] Kɔbiga puuni vaabu 65 mini 90  African niriba ban daa yi Zanzibar daa nyɛla daba.[36]Tɛmplet:Clarify Daba dabikpeni n daa nyɛla Tippu Tip. Nyawwezi daba  dabu zuɣu daa nyɛla Msiri mini Mirambo.[37] Timothy Insoll yɛligi puuni, daba ban kalinli daa yiŋsi 718,000 daa nyɛla bini zaŋ shɛba n yi Swahili coast yuuni 19th century saha ka kalinli 769,000 daa nyɛ bini zaŋ shɛli labina,"[38] yuuni 1890s puuni  daba babu daa nyɛla bini yihi so.[39]

In 1863, Holy Ghost Mission  daa nyɛla ban zali bini dɛiri bini zaŋ shɛba n labisi na Zimbabwe na. Yuuni 1877, Henry Stanley balima puuni  O ni.daa bori ni O yɛligi Trans- Africa la ka King Mutessal I Buganda tiŋgbani daa daa niŋ O yɛda, Cheechi missionary yiŋnima daa nyɛla ban yihi Edward Baxter mini Henry Cole ni bi chanŋ ti koa inland mission. Yuunib1885, Germany daa nyɛla ban dɛigi. Tiŋgbani maa sulinsi  din pa nyɛ Tanzania ŋɔ( gbaa yihi Zanzibar) ka daa zaŋ ba niŋ German East African (GEA).

Maji Maji Rebellion din daa niŋ yuuni 1905 mini 1907 sunsuuni la daa nyɛla di kpahi niigi Africans ban daa bɛ German East African laa ni bi yi shɛba sulinsi ni. Ka di daliri nyɛla bini daa tu zaŋ ba ka bi tumdi tum kpema ka lahi labisiri zuliya shɛba na maa. Di daa nyɛla din chɛ ka salo daa yina pam n tu pahi paɣaba zuɣu , ka nyɛviya din kalinli yiŋsi 300,000 daa kpi pam Tanganyikan salo puuni ban daa nyɛ miliyoŋ dibaa anahi.

Supreme Council nim yuuni 1919 Paris peace Conference da ti GEA nim zaa pini n ti biritish nima silimi gɔli May dabaa ayopion dali yuuni 1919. Ka Belgium ni daa nyɛ ban bi sahi n tili. British colonial Secretary, Alfred Milner mini Belgium minister Plenipotentiary  bi laŋimgu la ni  Peirre Orts, ka daa gbaagi ni Anglo-Belgian  gbaabu din daa niŋ silimi gɔli May 39 dali yuuni 1919, ni ka British nim daa dɛigi north-western  yaɣali  GEA , Ruanda  Urundi Belgium . Lala laɣimgu maa nima daa nyɛla ban gbaagi lala laiŋgu maa zuɣu daa nyɛla din  niŋvsilimi gɔli July 1919 yuuni puuni,Supreme Council nim maa daa nyɛla ban sahi nti lala laɣigu ŋɔ silimi gɔli August 7 yuuni 1919. Silimi gɔli 12  July  yuuni 1919 puuni, commission nim maa daa sahi n ti ni Kionga triangle tiŋ bili din beSouth Rovuma Muɣali polo nyɛla bin.yan zaŋ shɛli n ti Portuguese Mozambique , ka di daa niŋ hali ka di lɛbi Mozambique tiŋ beli saha shɛli din be din maŋsulinsi ni laa. Commission nim maa daa nyɛla ban nyɛ ka Germany nim maa garila Portugal ni yaa  ka bi dɛigi yaɣa shɛli bini boli triangle la yuuni 1894.  Vaserllian nim daa nyɛla ban diŋi nu ni Nagbayini laɣimgu din daa yan niŋ maa, hali din daa pa din piligi lala yuuni maa amaa di daa tum tuma yuuni 1920 silimi gɔli  10 January. Lala dabsili maa GEA daa nyɛla bini zaŋ labisi  Britian,  Belgium mini Portugal, lala dabisili maa noo Tanganyika daa lɛbi yuuli zaŋ ti british nim yaɣali. Yuuni 1920s sunsuuni British nim maa daa nyɛla ban zalindi zaligu Tanzania  puuni.

Tɔbu shɛli bini boli World War II la saha, salo ban kalinli daa yiŋsi kamani 100,000 ban daa yi Tanganyika daa nyɛla ban pahi  Allied forces bi daa nyɛla ban pahi niriba 375,000 African ban daa tuhi  tɔbu ni lala prinsi maa. Tanganyika daa tuhi  Sariysariya ni King African Rifles East African Campaign saha Somalia mini Abyssinian nima bimini Italian, Madagascar puuni bimini Vichy French Madagascar campaign la saha nti pahi  Burma bimnini Japanese,  Burma Campiagn la saha. Tanganyika daa nyɛla shɛli polo bini nyɛri binidirigu  tɔbu maa saha ka bi nori daa nyɛ din kpaŋsi n gari tɔbu shɛŋa din pon tuhi gari. Wartime demand  daa nyɛla din chɛ ka bi pahi bin yɛri laɣiri. Yuuni 1954 puuni, Julius Nyerere daa taɣi laɣigu shɛli lɛbi siyaasa laɣigu,Tanganyika African National Union (TANU). TANUs daliri daa nyɛmi.

British sulinsi daa nyɛla din naagi yuuni 1961 Silimi gɔli December dabaa awɔi dali ( 9 December) Elizabeth II ŋun daa di British fali n ʒini nam kuɣu zuɣu daa nyɛla ŋun gbebi tiŋgbani maa tuuli yuuni maa Tanganyika nim ni daa dɛigi bi maŋ sulisi ma amaa bi O daa pa napaɣa n ti Tanganyika ŋun daa ya zani gomlanti zaani.Tanganyika daa nyɛla ban kpe British Commonwealth puuni yuuni 1971. Silimi gɔli 9 dali yuuni 1962 Tanganyika daa lɛbi democratiyi tiŋgbani n bɛ executive gomlanti.

Zanzibar ni daa tuhi nyɛŋ Laribawnima ban be Zanzibar tiŋ kuɣila, di. Daa doli bini daa kuri Laribawnim ban kali yaɣi tuha Zanzibar ni ka daa dɛigi bi maŋsulinsi yuuni 1963. Archipelago daa nyɛla ban pahi mainland Tanganyika nim zuɣu silimi gɔli 26 April 1964. Tiŋ pali maa daa nyɛla bini labi boli shɛli United Republic of Tanganyika mini Zanzibar. Silimi gɔli October 28 lala yuuni maa no tiŋgbani maa daa nyɛla bini labi boli shɛli Republic of Tanzania (Tan yila Tanganyika nina, ka zan yi Zanzibar ni na. Tiŋgbani dibaa ayi ŋɔ laɣimgu ŋɔ daa nyɛla din mali lahiziba , bi puuni zanzibaris n daa galisi  ( ban daa lahi nyɛ bini zori shɛba nanbuɣu)  amaa bi daa nyɛla  Nyerere gomlanti mini Revolutionary gomlanti n ti Zanzibar daa nyɛla ba sahi ni bini siyaasa zalisi mini bin boro

Tanzania Broadcasting Corporation

Kamani tiŋgbani shɛʋani,  Tanzania yila nyɛla din taɣira saha kam, ka lahi pa yim din yi kana zuliyamaani,yaɣali, saha mini laɣigu shɛli bini mali. Yila balibu di baa anu n bi Tanzania ka di nyɛla BASATA ni buɣisi shɛli, dini n nyɛ ngoma,  dansi, Kwaya, mini Taarab ni Bongo Flava bini daa zaŋ shɛli n pahi yuuni 2001,[40][41] Singeli daa nyɛla din bɛni yuuni 2000s saha amaa ka di mɛ pam bini kali shɛŋa n pahi jina ni naŋila 2020 ka lala unswahili yila  ŋɔ din daa nyɛ tiŋkpaŋ bini shɛli bini boli Dar es Saalam maa yili ŋɔ pa dɛigi luɣilikamyuuni 2020 hali bu zuŋɔ.[42]

Ngoma ( Bantu gbini nyɛmi waa, binkumda mini dɛima)[43] nyɛla kali waa yiladin wuligi gili Tanzania zaa.[44][45] Dansi nyɛla yili shɛli bini boli Jazz la,[44][46] Taara nyɛla Kiswahili nim yɛtɔltaɣimasi ka bi niŋ dili ni yila ka bi niŋdili ni zamani, amaa ka bi kpaŋsiri waa bɛi nu kpahibu.[44] Kwaya daa nyɛla yil shɛli bini yilidi cheechi ni amaa saha ŋɔ bi pa yilidili shikurunini, laɣingu ni nti pahi siyaasa laɣinsini.[43][45]

Bongo Flava nyɛla yili shɛli bini boli pop la ka di nyɛla yuuni 20000 la ka di yini ka di nyɛla Muziki Wa Kizazi kpiya ka di gbini nyɛ yili zaŋ ti bipoliba, ka din piligi yuuni 1890s la ni. Kizazi kipya nyɛla yili kamani reggae, RnB mini hip pop, amaa ka bongo flava yili kura n daa nyɛ taarab mini dansi.[47] Saha ŋɔ Bongo flava dibaa ata shɛli din bɛni n nyɛ  Afropop yuuni 2010, amapiano din yi south Africa maa mini Singeli din yi Tanzania maa,  di zaa yuuni 2020.[48] [49]Singeli nyɛla ngoma yili  din yi Manzese, uswahilini n bɛ north-west Dar es Saalam[42]

Bolli nyɛla din yuli tiŋgbani maa ni.[50] bolli Bihambu shɛhi nyɛla Young Africans FC mini Simba SC. Tanzania Football Federation nu n pa bolli yaɣa kam zuɣu

Dɛima ni yiŋjam din pahi n nyɛ Basketball, netball,  boxing, volleyball, Atlantis n ti pahi rugby.[51][52] National Sports Council  bini mi shɛli Baraza la Michezo la  nu n pa bolla ni yiŋjam polo di yi kana Minister of Information, youth Sports mini Culture.[53]

Tanzania nim malila Siini tuma du ka bi mili Bongo Movie.[54] Bi daa lahi zali duniya zaa siini chuɣu, dini nyɛ Zanzibar International Film Festival.

Anfooni din wuhiri tingbani Diɛma ni yiɣijam paaki titali din bie Dar es Salaam yiŋ dundɔŋ ni
Anfooni din wuhiri tingbani Tanzania Ngoma dɛɛn diɛmdiba
Anfooni din wuhiri Tanzania tingbani paɣaba ni ŋmari tea vari puuni
Anfooni din wuhiri Tanzania tingbani salo biɛhigu anduniya yaangi zuɣu zaŋ kpa bɛ yuubu polo
Anfooni din wuhiri Nkrumah Hall din bie karimzɔŋ titali yuli booni University of Dar es Salaam Tanzania tingbani ni
Anfooni din wuhiri dundɔli bɛ ni yaɣi yaɣi laribanchi m diɣi nachiinsi kari di bie Zanzibar tingbani ni
Anfooni din wuhiri St. Joseph's Catholic Cathedral, Zanzibar Tanzania tingbani ni
Anfooni din wuhiri Hadza niriba ban biɛhigu zaa chaŋ n ti jandi tɔhigu ni bindira kɔbu ni di laɣimbu.
Anfooni din wuhiri vihigu vihiriba ban bie Gbaŋsabila tingbana din bie South ban zan ti salo ban kalinli paai million, yuuni 2013 bee yuun shɛli din miri li.
Anfooni din wuhiri bindira shɛhiranima din yina Anduniya yaangi zuɣu ʒemgama zuɣu yilinima ban su bindira fukumsi
Anfooni din wuhiri pukariba ni mali shinkaafa chɛbu maʒini n chɛri shinkaafa Igunga District yaɣili, Tanzania tingbani ni
Anfooni din wuhiri Tanzania paɣa ni duɣiri Pilau shinkaafa bindirigu ka ye bɛ kaya ni taada chinchini bɛ ni bɔli shɛli Kanga.
Anfooni din wuhiri Zanzibar harbour, Tanzania tingbani ni
Anfooni din wuhiri pali daa yino din bie Tanzania tingbani ni
Anfooni din wuhiri snowcapped Uhuru Peak zɔli din bie Tanzania tingbani ni
Anfooni din wuhiri Nyerere ko'dɔriko din bie Kigamboni, Dar es Salaam tingbani ni
Anfooni din wuhiri Tabibi tabibi vihigu zan ti salo ban kalinli paai million ban bie SADC gbaŋsabila tingbana ni yuuni 2014. Kunduvihirili: UNESCO Tabibi tabibi Vihigu (yuuni 2015), Lahabali din yina Thomson Reuters' Web of Science, Science Citation Index Expanded.
Anfooni din wuhiri Tingatinga anfooni nambu
Anfooni din wuhiri Williamson diamond mine
Anfooni din wuhiri Songo Songo Gas Plant
Anfooni din wuhiri Tea puri di bie Tukuyu tingbani ni
Anfooni din wuhiri taarihi ni biƐhigu lɛbigimsim zaŋ kpa GDP per capita Tanzania tingbani ni tuun yuuni 1950
Anfooni din wuhiri East African Legislative jintɔri duu din bie Arusha tingbani ni
Anfooni din wuhiri International Criminal Tribunal for Rwanda din bie Arusha tingbani ni
Anfooni din wuhiri Kootu yili din bie Kigoma tingbani ni
Anfooni din wuhiri International Criminal Tribunal for Rwanda din bie Arusha tingbani ni
Anfooni din wuhiri Tanzania siyaasa nira ŋun nye toondana n ti paaa ti shɛli din bɛ sahi n ti paati shɛli din na bie nam ni ŋun yuli nye Tundu Lissu bɛ ni daa gbaai so' n kpari ka dama ni o daa lɔ' ni o ku tingbani zuɣulana so ŋun daa bie nam ni silimiin gɔli April yuuni 2025
Anfooni din wuhiri 1.8-million-year-old kuɣ'li ŋmaabu bini bin daa nŋɛli Olduvai Gorge ka yihi lina British Museum
Anfooni din wuhiri yuuni 1572 puuni Kilwa tingbani ni daa bie shɛm, UNESCO World Heritage Site nima nambu
Bi dabli daa din be Zanzibar, c.1860 yuuni
Tɔbu maa ni Maji Maji Rebellion din daa lu bɛ mini German do'ʒɛɣu colonial zalikpana din daa niŋ 1905 yuuni
Anfooni din wuhiri Arusha Declaration Monument anfooni mɛra
Anfooni din wuhiri Tanzania tiŋ zuɣu din nye Dar es Salaam yuuni 2015
Anfooni din wuhiri yo\niɣiri ban nye Wildebeest gɔbu din be Serengeti
Anfooni din wuhir Zanzibar Archipelago yaɣili din na bɛ za di gama zuɣu naai
Anfooni din wuhiri yaɣa yaɣa din bie Tanzania tingbani ni
Anfooni din wuhiri Tanzanian Embassy din bie West End, Washington, D.C. Amɛrika tingbani ni
Anfooni din wuhiri Tanzania zuɣulana Samia Suluhu Hassan mini US zuɣulana Joe Biden Washington, D.C tingbani ni., silimin gɔli December 2022 yuuni
Anfooni din wuhiri linjima ban nye FIB ban bie Tanzania saha shɛli bɛ ni bɔhimdi a n maani shili

Problems playing this file? See media help.]]

Anfooni din wuhiri Masai giraffe ni bie Tanzania tingbani binkɔbiri ya

[56]

 
 
Rank Region Pop.
1Dar es SalaamDar es Salaam4,364,541
2MwanzaMwanza706,543
3ArushaArusha416,442
4DodomaDodoma410,956
5MbeyaMbeya385,279
6MorogoroMorogoro315,866
7TangaTanga273,332
8KahamaShinyanga242,208
9TaboraTabora226,999
10Zanzibar CityZanzibar West223,033


  1. Tanzania | Define Tanzania at Dictionary.com.
  2. Tɛmplet:Citeweb
  3. "Tanzania", The World Factbook (in English), Central Intelligence Agency, 2025-12-15, archived from the original on 2021-01-09, retrieved 2025-12-20
  4. 1 2 3 4 5 6 7 A chirim ya: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Genetics
  5. 1 2 Ehret, Christopher (2001). An African Classical Age: Easternand Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400. University Press of Virginia. ISBN 978-0-8139-2057-3.
  6. Tanzania. The World Factbook. Central Intelligence Agency (7 July 2025).
  7. United Republic of Tanzania (en).
  8. Wayback Machine.
  9. "Tanzania", The World Factbook (in English), Central Intelligence Agency, 2025-12-15, archived from the original on 2021-01-09, retrieved 2025-12-20
  10. Wayback Machine.
  11. Administrator. Dar es Salaam Port (en-gb).
  12. Wayback Machine.
  13. Tools of single party hegemony in Tanzania: evidence from surveys and survey experiments.
  14. East Africa Living Encyclopedia.
  15. 1 2 Wayback Machine.
  16. Sociolinguistics Soziolinguistik (in English). Walter de Gruyter. 2005. ISBN 978-3-11-018418-1.
  17. "Kalambo Falls | Tanzania, Rift Valley, Zambezi River | Britannica" (en). Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/place/Kalambo-Falls.
  18. Scholtz, Marco (2016-01-12). Why millions chose Africa as their safari destination (en-US).
  19. Tanzania - Etymology, Origin & Meaning of the Name (en-US).
  20. Mohamed Iqbal Dar: Mjue mtunzi wa jina Tanzania aliyeaga dunia (sw) (2025-03-04).
  21. A Political World Gazetteer: Africa.
  22. Zanzibar - Etymology, Origin & Meaning of the Name (en-US).
  23. 1 2 3 4 5 6 Tishkoff, Sarah A. (2009-05-22). "The genetic structure and history of Africans and African Americans". Science (New York, N.Y.) 324 (5930): 1035–1044. DOI:10.1126/science.1172257. ISSN 1095-9203. PMID 19407144.
  24. Ehret, Christopher (1998). An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400 (in English). University Press of Virginia. ISBN 978-0-8139-2057-3.
  25. Martin, Phyllis; O'Meara, Patrick (1995). Africa. Internet Archive. Bloomington : Indiana University Press. ISBN 978-0-253-20984-9.
  26. File:VysokePece1.jpg - Wikipedia (en).
  27. Schmidt, Peter (1978-09-22). "Complex Iron Smelting and Prehistoric Culture in Tanzania". Science 201 (4361): 1085–1089. DOI:10.1126/science.201.4361.1085.
  28. Shillington, Kevin (2005). Encyclopedia of African History 3-Volume Set (in English). Routledge. ISBN 978-1-135-45670-2.
  29. The Story of Africa| BBC World Service.
  30. Tɛmplet:OEtymD
  31. Mazimu, Yusuph (4 March 2025). "Mohammed Iqbal Dar: Mjue mbunifu wa jina 'Tanzania' aliyeaga dunia". BBC News Swahili. https://www.bbc.com/swahili/articles/crrdq0v420ko.
  32. John Knouse: A Political World Gazetteer: Africa Archived 10 Silimin gɔli June 2011 at the Wayback Machine website accessed 1 May 2007.
  33. Horton, Mark and Middleton, Tom. "The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Community." (Oxford: Blackwell, 2010), 46.
  34. Campbell, Gwyn. "Africa and the Indian Ocean World from Early Times to Circa 1900." Cambridge University Press. 2019
  35. "Slavery". Encyclopædia Britannica. Archived from the original on 6 October 2014.
  36. "Slave societies". Encyclopædia Britannica. 22 January 2014. Retrieved 19 February 2014.
  37. "The Story of Africa |BBC World Service". BBC.
  38. Rodriguez, Junius P. (1997). The Historical Encyclopedia of World Slavery. ABC-CLIO. ISBN 978-0-87436-885-7.
  39. On The Zanzibar Map: Spices, Slaves And A Bit Of History (17 February 2015).
  40. Askew, Kelly (2002-07-28). Performing the Nation: Swahili Music and Cultural Politics in Tanzania (in English). University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-02981-8.
  41. Ivaska, Andrew (2011-01-25). Cultured States: Youth, Gender, and Modern Style in 1960s Dar Es Salaam (in English). Duke University Press. ISBN 978-0-8223-4770-5.
  42. 1 2 Hutchinson, Kate (2018-12-17). "'This cuts across society': how singeli music went from Tanzania to the world" (en-GB). The Guardian. ISSN 0261-3077. https://www.theguardian.com/music/2018/dec/17/this-cuts-across-society-how-singeli-music-went-from-tanzania-to-the-world.
  43. 1 2 Stone, Ruth M. (2010-04-02). The Garland Handbook of African Music (in English). Routledge. ISBN 978-1-135-90001-4.
  44. 1 2 3 Njogu, Kimani; Maupeu, Herv (2007-10-15). Songs and Politics in Eastern Africa (in English). African Books Collective. ISBN 978-9987-08-108-0.
  45. 1 2 Edmondson, Laura (2007-07-20). Performance and Politics in Tanzania: The Nation on Stage (in English). Indiana University Press. ISBN 978-0-253-11705-2.
  46. Mahenge, Elizabeth (2022-04-16). "Matumizi ya Mbinu ya Usimulizi katika Kuibua Dhamira ya Ukombozi wa Kisiasa Kusini mwa Afrika: Uchunguzi wa Nyimbo Teule za Muziki wa Dansi nchini Tanzania 1940-1990" (in SW). Mulika Journal 40 (2).
  47. Mahenge, Elizabeth (2022-04-16). "Matumizi ya Mbinu ya Usimulizi katika Kuibua Dhamira ya Ukombozi wa Kisiasa Kusini mwa Afrika: Uchunguzi wa Nyimbo Teule za Muziki wa Dansi nchini Tanzania 1940-1990" (in SW). Mulika Journal 40 (2).
  48. Suriano, M. (2011). "Hip-Hop and Bongo Flavour Music in Contemporary Tanzania: Youths’ Experiences, Agency, Aspirations and Contradictions" (in en). Africa Development 36 (3-4): 113–126. ISSN 0850-3907.
  49. Suriano, M. (2011). "Hip-Hop and Bongo Flavour Music in Contemporary Tanzania: Youths’ Experiences, Agency, Aspirations and Contradictions" (in en). Africa Development 36 (3-4): 113–126. ISSN 0850-3907.
  50. Wairagala, Wakabi (2004). Tanzania (in English). Gareth Stevens. ISBN 978-0-8368-3119-1.
  51. Wairagala, Wakabi (2004). Tanzania (in English). Gareth Stevens. ISBN 978-0-8368-3119-1.
  52. Pritchett, Bev (2007-12-15). Tanzania in Pictures (in English). Twenty-First Century Books. ISBN 978-0-8225-8571-8.
  53. Saria, Israel (2011-10-01). NSC should perfect all sports categories (en-GB).
  54. Investments key to Bongo films growth (en) (2021-04-02).
  55. United States Navy Ceremonial Music and National Anthems (1967).
  56. Child mortality in Tanzania.[permanent dead link]
  1. /ˌtænzəˈnə/ (listen) TAN-zə-NEE,[1][2] rarely /tænˈzniə/ tan-ZAY-nee-ə,sw.
  2. Script error: The function "langx" does not exist..
A chirim ya: &It;ref> tuma maa yi laɣingu din yuli nyɛ "lower-alpha", ka lee bi saɣiritiri $It;references group ="lower-alpha"/> tuka maa bon nya