Tamale Alapele Paaki
Tamale Alapele paaki, din be ti tudu yaɣili, Ghana tingbani puli ni nyɛla din nyɛ lebigimsim ni daabilim yaɣili n zaŋ ti Ghana mulichi. Paaki ŋɔ daa pili la Nyohini. Yuuni December 1940. Di daa pilimi ka di niya nyɛla fukumsi buɣubahi biɛhigu shee zaŋ ti Ghana. Di daa lahi nyɛla paaki shɛli din sɔŋ Gbaŋsabila tingbana, Duniya tɔbu din pahiri ayi la saha (world war ii).[1]
Di daa niŋ ka tɔbu ka na di bahigu, paaki ŋɔ daa nyɛla din labi Ghana fukumsi buɣubahi nuuni. Saha ni kuli taɣiri maa zuɣu, di daa zaŋ di tuma n labisi n ti Ghana ŋɔ ban su matuuka yiɣirigu fukumsi kpamba.[2]
Di daa niŋ ka Ghana dee maŋ sulinsi n naai, bɛ daa gbaai ya ni di tu ni tudu yaɣili ŋɔ mali alapele paaki din yɛn sɔŋ fukumsi buɣubahi mini salo ban be ti tudu yaɣili ŋɔ. Amaa yuuni 1966, taɣibu zaŋ kpa ti gomlanti daa chɛ ka tuma maa na zani. Di daa paai yuma ka di na kuli nyɛla fukumsi buɣubahi ni salo ni diri shɛli anfaani.[3]
Alapele paaki ŋɔ tuma kpaŋsibu pili la yuu 2014. Di ni niŋ ka Gomnanti piligi ti ni bɔli shɛli "yaɣili din nyɛ piligu" (phase 1) la. Di daa nyɛla bɛ ni kpuɣi di yaliŋ din daa nyɛ napɔŋ yaabu tusaa ayi kɔbshi nahi ni pihinahi ayi ka (2,438) la n zaŋ li chɛŋ kamani napɔŋ yaabu tusaa ata ni kɔbshinahi. Lala ŋɔ daa chɛ ka matuuka yiɣira ban galisi tooi pa zooi paaki maa ni. Yuuni August 2016, n daa nyɛ tuuli yuuni Alapele ni zaŋ haji tiriba n yiɣi paaki maani n chaŋ Laribaawa tiŋgbaŋ ni.[4]
Din pahi, yuuni August 15, 2019, ka paaki ŋɔ lahi nyɛ lebigiri suŋ. Dini n nyɛ yaɣili din pahiri ayi (phase 2) la. Di daa pahi di laliŋ maa ka mani napɔŋ yaabu kɔbshinu zuɣu. Lala zuɣu, pala, loori paakibu shee, salo ʒi shee ka chɛ din pahi pahi zaa ŋa nyɛla bɛ ni daa pahi shaŋa paaki maani. America doola laɣfu yiɣisi kamani $70 million n daa nyɛ bɛ ni zaŋ n yaligi paaki ŋɔ. Lala yaɣili din pahi ayi ŋɔ nyɛla din daa pili tuma yuuni 29 July 2023. Amaa ka bɛ daa yooi li yuuni 22 August, 2023. Ka di pahi buta zuɣu Ghana puli ni.[5]
Zuŋɔ, Tamale alapele paaki ŋɔ nyɛ la paaki shɛli din pahi paaki shɛŋa din daabilim du gaa. Ka lahi nyɛ din tahiri Ghana lɛbigimsim tooni.[6]
| Dunia yaɣili | Africa |
|---|---|
| Tiŋa | Ghana |
| Din be shɛli polona | Tamale, Tamale metropolitan, Sagnarigu Municipality |
| Wakati luɣili | Africa/Accra |
| Dini be shɛli | Tamale |
| Tiŋgbaŋ yaɣili calinli | 9°33′25″N 0°51′47″W, 9°33′26″N 0°51′48″W |
| Place served by transport hub | Tamale |
| State of use | in use |
| Aerodrome reference point | 9°33′26″N 0°51′48″W |
| IATA Matuuka yiɣirigu paaki namba gahindili | TML |
| ICAO Matuuka yiɣirigu paaki namba gahindili | DGLE |

Tamale Alapilee Paaki (IATA: TML, ICAO: DGLE) nyɛla alapilee paaki din be Tamale, tiŋa shɛli din be Tudu yaɣili, Ghana. Di daa pilila tuma Anashaara goli December yuuni 1940 ka daa nyɛ linjimanima ni daa sheeri luɣ' shɛli, dunia tɔbu din daa pahiri buyi la ŋmɛbu ni. Dina n-nyɛ tinduya paaki din pahiri buta ka pahi Kotoka International Airport mini Kumasi International Airport tinduya maa, zaŋ kana yuuni 2024, tiŋduya alapileenima bi sheena di ni. Tamale alapilee paaki ŋɔ n-nyɛ din doni buta zuɣu, zaŋ yi paaki shɛŋa puuni niriba ni galisiri sheerina pam Ghana, ka daa ʒi alapilee kpɛriba tuhikɔbiga ni pihinahi ni anii, ni kɔbisiyɔbu ayi ka yuuni 2020[7] ka daa ʒi tuhikɔbishii ni pishinaayipɔin, ni tuhili ayika yuuni 2021.[8] Linjimanima n-daa na tumdi paaki ŋɔ ni, amaa bɛ daa ti bo sɔŋsim GCAA ni bɛ ti ba ban yɛn sɔŋdi ba alizama dibu polo, ka lahi sɔŋdi yuuni "RFFS" mini pɔhim yɛlimuɣisira zuɣu.[9]
Lɛbiginsim taarihi
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Dunia tɔbu din pahiri buyi: Bɛ daa na pili li mi ka di nyɛ linjimanima tumbu shee, ka bɛ daa naa yi ti nya ka di tu ni di niŋ alapele paaki.[10]
Maŋsulinsi nyaaŋa lɛbigibu: Yuma din gbaai 1960s, bɛ daa kpuɣi niya ni bɛ mali alapele paaki din yɛn nyɛ din tumdi tiri linjimanima mini salo zaa. Lala tuma ŋɔ daa nyɛla din naɣisi, amaa di daa ti niŋya, ka di zuɣu daa che ka bɛ mɛ luɣ'shŋa salo ni yɛn tooi be.[11]
Di yooi sɔya n zaŋ ti ti tudu yaɣili ŋɔ ti gɔrim pɔlo.
Anashaara goli August yuuni 2016, Tamale alapele paaki ŋɔ daa nyɛla bɛ ni ti shɛba soli ni bɛ kpuɣi aʒi' niŋdiba chaŋ ti shee Prince Mohammad bin Abdulaziz Airport din be Madina, bɛ daa kpuɣila niriba siɣim buta zuɣu ka bɛ yiɣisi kalinli kɔbisinu.[12] Flynas pɔhim zuɣu tumtumdiba ka bɛ daa nya ka bɛ zaŋ alapele din nyɛ Lion Air Boeing 747-400 kpuɣiba.[13] Lala alapele paaki ŋɔ ni labi mali din nyɛla aʒi' niŋdiba ni lahi yiɣi shɛli yuuni 2022 mini yuuni 2023.[14] Tamale Alapele paaki ŋɔ pa nyɛ din ni tooi zani Kotoka International Airport zani saha shɛŋa, ka ni tooi deei alapele bɔbigu din yi ni ka yɛlimuɣisira beni ka bɛ bɔri bɛ ni yɛn tooi shee shɛli yom.
Di biɛhigu shee
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Paaki ŋɔ bela Tuduu yaɣili, Tamale, kamani 23 kilometres (14 mi) zaŋ yi tiŋa maa tudu yaɣili "Highway N10" n-myɛ di waɣilim.[15] Di tiŋgbani buɣisibu nyɛla:"9°33'25.0"N, 0°51'47.0"W (Latitude:9.556944; Longitude:-0.863056)".[16] Paaki maa buɣisibu nyƐla kamani "553 feet (169 m)" mɔƔili zuɣusaa dum.[17]
Tiŋduya paaki leebu
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Tamale alapele paaki ŋɔ daa nyɛla bɛ ni labi mali sheli ka di zani tiŋduya paaki zaani ni yaɣa dibaa ayi; Tuuli yaɣili mini yaɣili din pahiri buyi.
- Tuuli yaɣili
Bɛ ni daa maani shili ni yuuni "2008 Africa Cup of Nations" (Anashaara goli January yuuni 2008 zaŋ chaŋ Anashaara goli February biɛɣu pia dali yuuni 2008) ni liɣiri laasabu din daa yiɣili miliyɔŋ US$4.2, bɛ daa labi mali lala paaki ŋɔ ni: ka yihi so gansi, teezi nima soya mini ʒi'shɛhi, ka labi mɛ alapele kpɛriba biɛhigu shee, ni buɣim tuma yilinima biɛhigu shee, sambani ni lɔra zalibu shee ti pahi saangahinda biɛhigu shee.Yaha, bɛ daa lahi mɛ soya zuɣu mini tiŋgbani buɣubahi biɛhisi shee. Ŋun daa be di malibu tooni daa nyɛla ŋun laɣindi tumdi ni "Focal Roads Limited" mini "CONSUL Limited" zaa. Ŋun suli maa ni daa niŋdi so shaawara injiniya tali yaɣili n daa nyɛ "BANS Consult."CAN 2008 African Cup of Nations" saha, Ban daa tumdi ni daa wuhirila alapelenima ka bɛ chani Ghanamini Angola, South Africa ni Tunisia.[18]
- Yaɣili din pahi ayi
Yaɣili din pahi ayi ka daa pili Anashaara goli July yuuni 2019 daa chanimi ni yaɣa ŋɔ:[19]
- Luɣishɛli nirba ni ʒiya guhiri alapelenima mɛbu, din galisim paai "5,000 square metres (54,000 sq ft)", ka niriba tuhi kɔbisinahi ni tooi kpe di puuni yuuni puli ni.
- Saangahinda biɛhigu shee mɛbu.
- Alapele kpɛbu shee dunoya ayi.
- Ban vihiri niriba ka bɛ kpɛri alapele ʒi'shɛhi ayi.
- Ban yuuni niriba nɛma ka bɛ mali kpɛhiri alapele ʒi'shɛhi dibaanii mɛbu.
- Alapele tumtumdiba biɛhigu shee mini daabiligu niŋbu shee.
- Lɔranima zanibu shee din ni tooi deei lɔra kɔbisita ni pihita.
- Pali-palli din nyɛ "5-kilometer" zaŋ duTamale-Bolgatanga ni di sɔŋsi ni paaki chandi alaha.
Di yaɣili buyi ŋɔ malibu daa naai la Anashaara goli August yuuni 2023 ka daa di liɣiri laasabu din yiɣisi US$70 miliyɔŋ. Lala liɣiri maa puuni shli, din daa yiɣisi US$55.7 miliyɔŋ, daa nyɛla Ghana gɔmnanati ni daa paŋ shɛli "UK Export Finance" nim sani[20][21][22]
Yuuni 2016 Hajji niŋdiba kpuɣibu
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Anashaara goli August yuuni 2016, Tamale alapele paaki ŋɔ daa nyɛla bɛ ni ti shɛba soli ni bɛ kpuɣi aʒi' niŋdiba chaŋ ti shee Prince Mohammad bin Abdulaziz Airport din be Madina, bɛ daa kpuɣila niriba siɣim buta zuɣu ka bɛ yiɣisi kalinli kɔbisinu.[23] Flynas pɔhim zuɣu tumtumdiba ka bɛ daa nya ka bɛ zaŋ alapele din nyɛ Lion Air Boeing 747-400 kpuɣiba.[24] Lala alapele paaki ŋɔ ni labi mali din nyɛla aʒi' niŋdiba ni lahi yiɣi shɛli yuuni 2022 mini yuuni 2023.[25] Tamale Alapele paaki ŋɔ pa nyɛ din ni tooi zani Kotoka International Airport zani saha shɛŋa, ka ni tooi deei alapele bɔbigu din yi ni ka yɛlimuɣisira beni ka bɛ bɔri bɛ ni yɛn tooi shee shɛli yom.[26]
Alapelenima mini bɛ ni kuni luɣ'shɛŋa
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]
Alapele kpɛriba
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]| Airlines | Destinations |
|---|---|
| Africa World Airlines | Accra |
| Passion Air | Accra |
Laasabu
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Lahabali ŋɔ wuhirila ninvuɣ'shɛba ban kpɛrili alapele kalinli paaki ŋɔ ni, "Ghana Civil Aviation Authority" ni wuhi shɛm.
| Year | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Passengers | 172,294 | 135,941 | 120,907 | 152,425 | 137,496 | 196,600 | 148,545 | 207,216 | 217,958 |
| Reference | [27] | [27] | [27] | [27] | [27] | [7] | [7] | [28] | [29] |
Saratinima mini binshɛŋa din ni
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]
- Anashaara goli August biɛɣupinaayɔbu dali yuuni 2013, Antrak Air ATR 72 daa Tamale chani Accra ka daa niŋ yom labina ti shee Tamale ni daa ni ka tikum nyihirigu wuhiba ni buɣim bɔri ni daa di nuzaa polo injini ni. So daa bi deei daŋa.[30]
- Anashaara goli October yuuni 2015, Starbow BAe 146-300 (9G-SBB) daa yi Accra chani Tamale ka daa guui yaɣi soli maa zuɣu ka di zuɣu daa che ka o tooni jiya maa niŋ gadama. So daa bi deei daŋ din ni, amaa alapele maa daa saɣimya pam ka bɛ daa chali zaŋ tum tuma.[31]
Anfooni
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]- Tamale old airport (Nyohini) in 1929 when it was still a landing ground for Gold Coast Governors overseeing the Northern Territories
- Aerial view of Tamale Airport in 2020
Kundivihira
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]- ↑ Moomen, A-W (2013-06-12). "Potential Contribution of Tamale International Airport to the Development of Northern Ghana". Journal of Science and Sustainable Development 5 (1): 77–88. DOI:10.4314/jssd.v5i1.7. ISSN 2070-1748.
- ↑ Moomen, A-W (2013-06-12). "Potential Contribution of Tamale International Airport to the Development of Northern Ghana". Journal of Science and Sustainable Development 5 (1): 77–88. DOI:10.4314/jssd.v5i1.7. ISSN 2070-1748.
- ↑ Moomen, A-W (2013-06-12). "Potential Contribution of Tamale International Airport to the Development of Northern Ghana". Journal of Science and Sustainable Development 5 (1): 77–88. DOI:10.4314/jssd.v5i1.7. ISSN 2070-1748.
- ↑ Moomen, A-W (2013-06-12). "Potential Contribution of Tamale International Airport to the Development of Northern Ghana". Journal of Science and Sustainable Development 5 (1): 77–88. DOI:10.4314/jssd.v5i1.7. ISSN 2070-1748.
- ↑ Moomen, A-W (2013-06-12). "Potential Contribution of Tamale International Airport to the Development of Northern Ghana". Journal of Science and Sustainable Development 5 (1): 77–88. DOI:10.4314/jssd.v5i1.7. ISSN 2070-1748.
- ↑ Moomen, A-W (2013-06-12). "Potential Contribution of Tamale International Airport to the Development of Northern Ghana". Journal of Science and Sustainable Development 5 (1): 77–88. DOI:10.4314/jssd.v5i1.7. ISSN 2070-1748.
- 1 2 3 GCAA (July 2021). Tamale Airport Passenger Data For 2020. Ghana Civil Aviation Authority (GCAA).
- ↑ GCAA (July 2022). Traffic Statistics For Domestic Airports In 2021. Ghana Civil Aviation Authority (GCAA).
- ↑ Tamale Airport – GACL (en).
- ↑ Tamale Airport – GACL (en).
- ↑ Tamale Airport – GACL (en).
- ↑ A chirim ya: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named10R2 - ↑ A chirim ya: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named11R2 - ↑ A chirim ya: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named7R32 - ↑ Google (25 August 2023). "Road Distance Between Tamale City Centre, Northern Ghana And Tamale International Airport, Ghana" (Map). Google Maps. Google. Retrieved 25 August 2023.
- ↑ Google (25 August 2023). "Location of Tamale International Airport" (Map). Google Maps. Google. Retrieved 25 August 2023.
- ↑ ADC (25 August 2023). Elevation of Tamale International Airport. Airport Distance Calculator (ADC).
- ↑ Ghana News Agency (17 December 2008). Tamale Airport upgraded to international status.
- ↑ Mienyeseighe Atalawei (25 August 2023). Second phase of Tamale International Airport commissioned. Construction Review Online.
- ↑ Mienyeseighe Atalawei (25 August 2023). Second phase of Tamale International Airport commissioned. Construction Review Online.
- ↑ Tamale International Airport to open up more avenues in Ghana’s aviation sector – GACL MD. Ghanaweb.com (23 August 2023).
- ↑ Mohammed Fugu (22 August 2023). Ghana now has a fully functional international airport in Tamale. Daily Graphic (Ghana).
- ↑ Lorrencia Nkrumah (19 August 2016). 500 Hajj pilgrims to fly to Saudi Arabia today. 97.3 CitiFMonline.
- ↑ "Saudi Arabia's Flynas leasing Lion Air, Pegasus aircraft". CH-Aviation. August 8, 2016. http://www.ch-aviation.com/portal/news/48459-saudi-arabias-flynas-leasing-lion-air-pegasus-aircraft.
- ↑ A chirim ya: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named7R3 - ↑ Tamale Airport – GACL (en).
- 1 2 3 4 5 GCAA (2018). Domestic-Passengers Numbers 2014 To 2017. Ghana Civil Aviation Authority (GCAA).
- ↑ A chirim ya: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named2R - ↑ GCAA (July 2023). Domestic Passenger Numbers For 2022. Ghana Civil Aviation Authority (GCAA).
- ↑ "Incident: Antrak AT72 at Tamale on Aug 16th 2013, engine fire". http://avherald.com/h?article=466f63e7&opt=0.
- ↑ "Accident: Starbow B463 at Tamale on Oct 6th 2015, overran runway, nose gear collapsed". http://avherald.com/h?article=48d67340&opt=0.