Yiɣi chaŋ yɛligu maŋamaŋa puuni

Siyaasa

Diyila Dagbani Wikipedia
Siyaasa
literary work
Di pilli ni4. century BCE Mali niŋ
Yɛltɔɣ'kpaniΠολιτικά Mali niŋ
Lahibali kpanipolitics Mali niŋ
Nuu tuunbaŋsim balibutreatise Mali niŋ
Be lɛbigili zuliya nima niQ109659959, Livre de Politiques, Die Politik des Aristoteles, Commentarii in VIII libros Aristotelis de optimo statu civitatis Mali niŋ
Sab'sabiraAristotle Mali niŋ
Balli tuma bɛi balli yuliAncient Greek Mali niŋ
Zali kpana din guli niriba zaashee ni nyɛ shɛlipublic domain, public domain Mali niŋ
Entry in abbreviations tableAristot. Pol. Mali niŋ
E-Class

Siyaasa [lower-alpha 1] nyɛla anashaara tuma. Siyaasa nyɛla anashaara tuun' shɛli din laɣimdi gbaari shaawara, bee din wuhiri yaa daadama sunsuuni kamani bini din be tiŋgbani ni . [a] yaɣi shɛli bɛ ni boli "social science" la n-wuhiri siyaasa yɛltɔɣa bee Gominanti yɛltɔɣa la ka bɛ boli Tabibi siyaasa. Politics Siyaasa ni tooi lahi nyɛ yɛltɔɣa suŋ yaɣi shɛli bɛni mi "political solution" la, din wuhiri laɣimgbaai mini zaba ni ka shɛli,[1] bee tabibi mini nambu yaɣili din jendi Gominanti, amaa, din tooi lahi nyɛ din pa yɛlmaŋli.[2] Niriba pam zaŋ bɛ haŋkali wuhi siyaasa ni nyɛ shɛli, ka sokam mali o ni yɛli shɛm zaŋ kpa di polo di tuma polo.Haŋkaya pam m-be siyaasa yɛltɔɣa ni,dini n-nyɛ din zoori nira haŋkali zaŋ chaŋ niriba tiɛha ni nyɛ shɛli siyaasa polo, niriba laɣim gbaai siyaasa yɛltɔɣa, ka nam zalikpana, ka bo tiŋgbani mini tiŋduya polo Yaa.[3][4][5][6] [7] Siyaasa nyɛla din jɛndi salinima biɛhigu zaŋ kpa bɛ zuliya nima polo, tuma zuɣuri, anashaara gomnanti tuma, shikuru duzuɣuri ni tiŋduya polo yɛltɔɣa. Pumpɔŋɔ zaamani ŋɔ, niriba kpari la siyaasa yaɣa ni bɛ yihi bɛ haŋkali polo. yaɣali kam nira saɣi ti zalikpana kam ni bɛ kpamba.Piibu piibu nyɛla yaɣili kam ni kpaɣi tiri shɛli zuɣu.

Siyaasa tuma nyɛla yɛltɔɣa shɛli din wuhiri siyaasa yɛltɔɣa shɛŋa beni saɣi n-ti zilɛli puuni.Siyaasa ni yi luɣi shɛli na,bee ninvuɣ' shɛba ban tiɛha yihi siyaasa yɛltɔɣa n-nyɛ" Plato's Republic", "Aristotle's Politics", "Confucius's political manuscripts" ni "Chanakya's Arthashastra".[8]

Bachi shali Silimisi ni boli siyaasa yila Aristotle 's classic tuma, Politika, din wuhuri Ancient Greek term politika. 15th century sunsuuni, Aristotle's yihibu daa nyɛla bi taɣi shali lee Polettiques Early Modern English puuni.[9] ka di daa taɣi lee Politics Modern English puuni. Siyaasa zaɣi yin tali daa tuumi yina Siliminsili li 1430 saha. Di daa yila French sunsuuni puuni politique. Di maŋ maŋ daa yimina politicus, [10]Latinization din nyɛ Greek[11]

  • Harold Lasswell: "ŋuni n-lee nya bo, saha dini, wula""[12]
  • David Easton: " kpamba ni laɣimdi buna ka che ka di daanfaani paari ninsal kam.[13]
  • Vladimir Lenin: "ninsalnim ni be bɛhi'shalini zaŋ kpa bi daabiligu mini bi laɣ'dibo polo [14]a
  • Otto von Bismarck: suhukpeeni zaŋ chaŋ saawara gbaabu n-ti ninsalnima hali di yi nyala zuɣusaazuɣusaa gba, din barina bi galisi amaa ka di daanfaani nye din galisi."[15]]]
  • Bernard Crick: zaligu sheli din nye niriba ni laɣim nangbanyini n zaŋ be zuɣuri n gbaɣili taba n tooi mali yaltɔɣ'shaŋa din bi tam kalinli zuɣu n zali viɛnyala [16]
    • Adrian Leftwich: binshaɣ'sheli din laɣim yaltɔɣa ni shab'zaŋ gbuni taba ni nangbankpeeni ŋmebu n ti zabli din be tiŋyindinim bee tiŋ bobli nim sunsuuni [17]


Niriba Kpahim Ni Siyaasa

[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]

Yulibu pam biɛni ka mali yuuni siyaasa tali nira yi ti be di puuni.

Di Galisim Mini Di Porilm

Adrian Leftwich nyala ŋun waligi siyaasa ni nye sham, zaŋ kpa di galisim bee di porilim bee bɛ niya ni nye shali zaŋ kpa siyaasa polo.[18] siyaasa vihigu puuni wuhiya ni siyaasa bela luɣilikam ka shali mi wuhi ni di bela luɣ'shaŋa ko. Kotomsi, niriba pam teiha puuni nyami ni siyaasa nyala gomnanti yaitɔa ko,[19] amaa, ninvuɣu shab ban lihiri paɣba mini bipuɣunsi bersuŋ zuɣu "a feminist perspective" yalya, ni luɣ'shaŋa niriba ni bi lihiri siyaasatali polo nyala din tu ni bɛ lihirili lala.[20] bɛ yaltɔɣa ŋo wuhirimi ni kadama, ni a yiŋ dundoŋni yalmuɣisira gba nyala siyaasa. Robert A. Dahl nyala ŋun gba buɣisi siyaasa, ni yaa zaŋ tum tuma.[21]

Women voter outreach (1935)
Plato (left) and Aristotle (right), from a detail ofThe School of Athens, a fresco by Raphael. Plato's Republic and Aristotle'sPolitics secured the two Greek philosophers as two of the most influential political philosophers.
Map ofEuropean nations coloured by percentage of vote governing party got in last election as of 2022
Systems view of politics
Legislatures are an important political institution. Pictured is the Parliament of Finland.
Relation between regional integration and separatism
  No government
Inglehart-Weltzel cultural map of countries
Mikhail Gorbachev addressing the UN General Assembly in 1988
Local political event organized by Brothers of Italy in the council room of the Province of Chieti in 2025
Lahabali kɔligu:(Pajero Bishop Scandal) Filipinos protest against the Bishops that allegedly accepted money and luxury cars from former president Macapagal-Arroyo in exchangefor support.jpg
Filipino protest for a local political controversy involving the Pajero bishop in 2011
Two-axis political compass chart with a horizontal socio-economic axis and a vertical socio-cultural axis andideologically representative political colours, an example for a frequently used model of the political spectrum[22][23][24][25][26][27][28][29]
Three axis model of political ideologies with both moderate and radical versions and the goals of their policies

Laha baya shaŋa din be siyaasa lihli ka di nyɛ empirically as an exercise of power, ka Shaba nyɛli ka di nyɛ din be ti biɛhigu puuni n-paɣhinormative basis.[30] Di waliginsim booni la balibu yaɣ'li siyaasa moralism and siyaasa realism.[31] Din nyɛ moralists, siyaasa nyɛla din miri n-pahi ethics, ka di pahi extreme in utopian tihabu.[31] Di sahara nyɛ, Hannah Arendt n-yali, Aristotle lihigu wuhiri, "n-nyɛ siyaasa…di wuhiri mi ni binshɛa kam daa gbaai mi n-zaŋ doli bachinima ni hankali a maa ka zabli";[32] Bernard Crick daa wuhiya,"siyaasa nyɛla soli din nyɛ ma sulinsi soya be ni gbeba. Siyaasa nyɛla siyaasa, ka nyɛ shaŋa din pahi gbaali ni din pahi."[33] In contrast, for realists,ban daa zali n-nyɛ Niccolò Machiavelli, Thomas Hobbes, and Harold Lasswell, siyaasa daa zan mi n-zaŋ gbaai yaa, hali di nŋaaga ni pa yurilim.[34][31]

The Greek philosopher Aristotle criticized many of Plato's ideas as impracticable, but, like Plato, he admires balance and moderation and aims at a harmonious city under the rule of law.[35]

Siyaasa taarihi nyɛla din gbaai daadam biɛhigu zaa ka bi chaŋ ti kuli nyɛla saha ŋɔ gɔmnanti yaɣa yaɣa.

Zaba mini nangbanyini

[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]

Baŋdi so ŋun yuli booni Agonism nyala ŋun daa yali, ni siyaasa puuni niriba teha zaŋ kpa behagu gbubbu polo nyala din pa zaɣ'yini. Ka siyaasa tabiibi baŋdi so ŋun yuli booni Elmer Schattschneider mi gba yali ni siyaasa nyala di me n tam na ngbankpeeni zuɣu.[36] Carl Schmitt mi teha puuni nyami ni siyaasa nyala din walgiri zo ka chari dima.[37] Baŋdi shaba ban yuya nye Aristotle mini Crick nyala ban buɣisi,ni siyaasa nyala n niŋ nangbanyini n laɣim n gbaai."political scientist" ŋun gba yuli booni Michael Laver nyala ŋun gba buɣisi ni siyaasa nyala;

Zaba bee nangbankpeeni mini nangbanyini zaŋ laɣam taba.O daa lahi yalya, ni zabli ko nyala tobu, ka nangbanyini ko mi nye yurilim ni taba ni amaa, siyaasa din laɣam la di diba ayi maa zaa.[38]

Siyaasa nyala din pili ka yuui hali ka ti daa na ka biehigu ni gba.



  1. "Politics", Wikipedia (in English), 2025-12-06, retrieved 2025-12-13
  2. Book sources - Wikipedia (en).
  3. Brady, Linda P. (2017-10-01). The Politics of Negotiation: America's Dealings with Allies, Adversaries, and Friends (in English). UNC Press Books. ISBN 978-1-4696-3960-4.
  4. Hawkesworth, Mary; Kogan, Maurice (2013-11-07). Encyclopedia of Government and Politics: 2-volume set (in English). Routledge. ISBN 978-1-136-91332-7.
  5. Taylor, Steven L. (2012-06-01). 30-Second Politics: The 50 most thought-provoking ideas in politics, each explained in half a minute (in English). Icon Books Ltd. ISBN 978-1-84831-427-6.
  6. Taylor, Steven L. (2012-06-01). 30-Second Politics: The 50 most thought-provoking ideas in politics, each explained in half a minute (in English). Icon Books Ltd. ISBN 978-1-84831-427-6.
  7. Blanton & Kegley 2016, p. 199.
  8. Kabashima & White III 1986
  9. Original series.
  10. "Politics", Wikipedia (in English), 2025-12-06, retrieved 2025-12-13
  11. Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, πολι_τ-ι^κός.
  12. Lasswell 1963.
  13. Easton 1981.
  14. Lenin 1965.
  15. Kundivihira

      The opening of the 79th session of the United Nations General Assembly
      [[File:Head of Aristotle.jpg|thumb|right|upright=.8|The Greek philosopher Aristotle criticized many of Plato's ideas as impracticable, but, like Plato, he admires balance and moderation and aims at a harmonious city under therule of law.<ref>Constitutional Rights Foundation. Crf-usa.org.
    1. Crick 1972.
    2. Leftwich 2004, p. 103.
    3. Leftwich 2004, pp. 14–15.
    4. Leftwich 2004, p. 23.
    5. Leftwich 2004, p. 119.
    6. Dahl 2003, pp. 1–11.
    7. Heywood 2017, pp. 14–17.
    8. Love 2006, p. 16.
    9. Petrik 2010, p. 4.
    10. Sznajd-Weron & Sznajd 2005, pp. 593–604
    11. Forman, F. N.; Baldwin, N. D. J. (1999). Mastering British Politics (in English). London: Macmillan Education UK. pp. 8 f. doi:10.1007/978-1-349-15045-8. ISBN 978-0-333-76548-7.
    12. Fenna, Alan; Robbins, Jane; Summers, John (2013). Government Politics in Australia. Robbins, Jane., Summers, John. (10th ed.). Melbourne: Pearson Higher Education AU. pp. 126 f. ISBN 978-1-4860-0138-5. OCLC 1021804010.
    13. Jones & Kavanagh 2003, p. 259.
    14. Körösényi, András (1999). Government and Politics in Hungary. Budapest, Hungary: CentralEuropean University Press. p. 54. ISBN 963-9116-76-9. OCLC 51478878.
    15. Morlino 2017, p. 2.
    16. 1 2 3 Atkinson 2013, pp. 1–5.
    17. Leftwich 2004, p. 73.
    18. Leftwich 2004, p. 16.
    19. Morlino 2017, p. 3.
    20. Constitutional Rights Foundation. Crf-usa.org.
    21. Schattschneider, Elmer Eric (1960). The semisovereign people : a realist's view of democracy in America. Dryden P. p. 2. ISBN 0-03-013366-1. OCLC 859587564.
    22. Mouffe, Chantal (1999). The Challenge of Carl Schmitt (in English). Verso. ISBN 978-1-85984-244-7. Archived from the original on 26 January 2021. Retrieved 28 October 2020.
    23. van der Eijk 2018, pp. 11, 29.
    1. from Tɛmplet:Etymology/lang πολιτικά (Tɛmplet:Grc-transl) 'affairs of the cities'
    A chirim ya: &It;ref> tuma maa yi laɣingu din yuli nyɛ "lower-alpha", ka lee bi saɣiritiri $It;references group ="lower-alpha"/> tuka maa bon nya