Yiɣi chaŋ yɛligu maŋamaŋa puuni

Dagbaŋ Chiha Chihibu

Diyila Dagbani Wikipedia

E-Class

CHIHA CHIHIBU NI NYƐ SHƐM DAGBAŊ KALI NI.

Chiha Chihibu nyɛla dalima ŋan do daadam niŋgbuŋni ka mali daliri, dagbaŋ pulini. China nyɛla wulɛri n-nyɛ dalinli m-pa nira niŋgnuna zuɣu. Luɣu shɛŋa bɛ ni chihiri chiha n-nyɛ; tapaɣisi, gbɛɣu nti pahi kɔbituɣa sheei. Chiha chihibu nyɛla din yuui Dagbaŋ. Ti banima mini ti yaanima paai li mi. Dagbaŋ kpamba yɛliya ni Naa Nyaɣisi saha la ka di pili Dagbaŋ.

DAGBAMBA CHIHA NI PU SHƐM.

Dagbamba chiha pula ʒii buta. Ŋanima n-nyɛ;

  1. Zuliya bee daŋ chiha.
  2. Din paya n-nyɛ doro chiha.
  3. Din bahindi nyaaŋa mi n-nyɛ nachiinsi chiha.
  1. Kalinchɛhili: Di nyɛla dɔɣirikpihim chiha. Kpamba yɛliya ni di ni yɛn pili, ni doo mini o paɣa n-daa beni n-dɔɣiri ka di kpira. Ka bɛ daa ti dɔɣi bia n zaŋ o yi ni bɛ ti labi. Bɛ ni yina saha shɛli na maa ka Kulikulidoo doli lala soli maa na ka nya ba. Kulikulidoo ŋɔ daa deei la bia maa da. Bia maa daa niŋ nyɛvuli. Kulikulidoo maa daa zaŋ o ya taada (custom and tradition or culture) n-niŋ bia maa. Dini n-su bee di daliri n-nyɛ kalinchɛ chiha ŋɔ. Kalinchɛ chiha ŋɔ nyɛla chihi baligu kɔbiga(100) tapaɣ' yini kam zuɣu. Dinzuɣu chihi baligu kɔbisiyi (200) ka bɛ chihiri bia tapaɣasi ayi maa zuɣu. Zuŋɔ, ninneesim ni kana maa, kalinchɛri ŋɔ nyɛ ka chiha baligu kɔbisiyi bia tapaɣasi ayi ŋɔ zuɣu nyɛla barina zaŋ ti bia. Lala maa zuɣu, kalinchɛrinima ŋɔ kpalim chihirila bɛ bihi gbɛɣu zuɣu yim. Gbɛɣu zuɣu chihili ŋɔ ka bɛ booni ni Kondoliya la.
  2. Tapalli: Doɣirikpihiŋ chihili n-do nuzaa polo tapaɣ' zuɣu. Tapalli gba nyɛla dɔɣirikpihim chiha. Paɣa yi kuli doo nti dɔɣiri ka di bi zaana. O yi dɔɣi buyi ka di bi zani, o yi ti dɔɣi pahi ata, bɛ zaŋdi lala bia maa n-yi sambanni n-ti sɔŋ ni bɛ kɔhirimi. Di yi niŋ ka tunzun nira kamani Guringa nya o da, bɛ zaŋdila la o ya kali ti bia maa. Lala zuɣu n-nyɛ bɛ chihi bia maa tapalli. Tapalli ŋɔ chihirila nua zaa polo.
  3. Daɣu chiha: Bɛ chihiri li m-pari kobitɔɣa zuɣu. Daɣu nyɛla doro m-be daadam ni. Wanzamanima n-chihiri li amaa pa bɛ mi zaa n-ni tooi chihi li. Ban mi li viɛnyɛlinga n-chihiri li. Di chihirila ninsala kɔbituɣa ni. Bɛ yi chihi daɣa chiha ŋɔ ka niŋ daɣu tim maa niŋ chiha maa ni,Naawuni yiko ni, daɣu doro maa ni yiɣi ka furi.
  4. Nyumuɣili bee nyukpahi chiha: Bi chihiri li mi n-pari nyʋɣini. Nyukpahi nyɛla doro n-ti bihi. Bɛ yi dɔɣi bia ka o nyuɣu galisi, bɛ boonila wanzam na ka o ti chihi o nyuɣu maa. Nyuɣu maa galisim maa bi yi shɛli na pahila ʒim biɛɣu n-do ni maa. Ʒim biɛɣu ŋɔ maa chɛ ka biɛrim mali bia maa pam. Bɛ yi chihi nyuɣu maa ka ʒim biɛɣu maa yi, di biɛrim maa chɛrimi ka bia maa nya o maŋa.
  5. Tapala Ayi : Di daa wuhiri la Dagbamba zuliya
  6. Bidɔɣiri Chiha : Chiha ŋan do ninsala niŋgbuna zuɣu o yi ti ŋmɛlim.
  7. Darimihi chiha : Darimihi nyɛla doro chiha. Lala doro maa nyɛla zunzuya m-be daadam niŋgbuŋ ni. Dini chihiri luɣu shɛŋa n-nyɛ; kɔbituɣa, nuachɛhi nti pahi gbuna zuɣu.
  8. Nachiinsi chiha: Chiha pam m-be Dagbaŋ ka bɛ chihiri li ka di nyɛla nachiimsi. So min chihi chiha ka di niŋ o kpeei viɛlim ka o gba chihi lala chiha maa. Dini nyɛ nachiinsi la zuɣu, ŋun kuli bɔri n-chihiri li . Lala chiha maa mali balibu pam. Di shɛŋa n-nyɛ; i. Kpibiginintam ii.Gbengberi chiha iii. Kondoliya iv.Tapalli v. Nangbantuhi. Dagbamba shɛba bɛ ni booni Gurimachɛri la,n-chihiri nangbantuhi. Ti yaanima daa chihiri li mi ka di chɛ ka bɛ tooi baŋdi nira ni yi tiŋ shɛli na. Nangbantuha chiha ŋɔ ka bɛ lahi booni ni Saɣiyɛlisi maa.

Sua

Ti sabinli

Bleed

Piliŋ

  1. Chiha che ka ti baŋdi daadam zuliya.
  2. Di che ka ti baŋdi nira dankali.
  3. Di lahi nyɛla din pahiri shɛba nachiinsi bee paɣ'sarilim.
  4. Chiha kamani daɣu chiha, darimihi, nyukpahi nti pahi dɔɣirikpihim tooi taɣiri nyɛvuli.
  1. Chiha chihibu yi bi deei so ka bɛ chihi o li nakpanjɔri n-niŋdi o.
  2. Bɛ yi lan zaŋ piliŋ shɛli din bi viɛla n-chihi bia, lala maa ni tooi chɛ ka di zaɣisi naabu hali ka ni tooi ʒi yɛl'kara din ni di nira nyɛvuli.