Colombia
| Pahi la | Latin America, Ibero-America |
|---|---|
| Di pilli ni | 1810 |
| Yu'maŋli | República de Colombia, la République de Colombie, Republic of Colombia, Republika Kolumbii |
| Zuliya wuhibu | Colombia |
| Balli | mestizo Colombians, White Colombians, Afro-Colombians, indigenous peoples in Colombia, unknown value |
| Siɣili-lana yuli | Cristoforo Colombo |
| Yɛltɔɣa din nyɛ tuma ni dini | Spanish |
| Tiŋgbani silima | National Anthem of Colombia |
| Kali | Colombian culture |
| Dunia yaɣili | South America |
| Tiŋa | Colombia |
| Tinzuɣu | Bogotá |
| Wakati luɣili | UTC−05:00, America/Bogota |
| Located in/on physical feature | Hispanic America, South America |
| Tiŋgbaŋ yaɣili calinli | 4°0′0″N 73°15′0″W |
| Coordinates of geographic center | 4°34′15″N 74°17′50″W |
| Coordinates of easternmost point | 1°13′44″N 66°51′4″W |
| Coordinates of northernmost point | 13°22′48″N 81°22′12″W |
| Coordinates of southernmost point | 4°13′54″S 69°56′53″W |
| Coordinates of westernmost point | 12°35′0″N 81°42′0″W |
| Highest point | Pico Cristóbal Colón, Pico Simón Bolívar |
| Lowest point | Pacific Ocean |
| Din nyɛ gɔmnanti nyolini | republic |
| Office held by head of state | President of Colombia |
| Tiŋgban zuɣ'lana | Abelardo de la Espriella |
| Office held by head of government | President of Colombia |
| Tiŋgbani zuɣ'lana | Abelardo de la Espriella |
| Kpamba yaɣili | Government of Colombia |
| Loo zalibu yaɣa | Congress of Colombia |
| Central bank | Banco de la República |
| Tingbani liɣiri | Colombian peso |
| Pɛyina | America/Bogota |
| Duhubu yaɣili | right |
| Niɣilim buɣum polo puloku balishɛli | NEMA 1-15, NEMA 5-15 |
| Taɣi | United States of Colombia, Mosquitia |
| Pin' shɛŋa o ni dee | The Economist country of the year |
| Lahabaya dundɔŋ din mali dihitabili | https://www.gov.co/ |
| Hasitagi | Colombia |
| Top-level Internet domain | .co |
| Tuuta | flag of Colombia |
| Coat of arms | Coat of arms of Colombia |
| Geography of topic | Geography of Colombia |
| Nahingbaŋ | partly free country |
| Taarihi bachikpani dalinli | history of Colombia |
| most populous urban area | Bogotá |
| Open data portal | Open Data Colombia |
| Economy of topic | economy of Colombia |
| Demographics of topic | demographics of Colombia |
| Mobile country code | 732 |
| Tiŋgbani boligu zalikpana | +57 |
| Zuɣusaa zuɣusaa tangalimia lamba | 123 |
| GS1 tiŋgbani code | 770-771 |
| Lansisi plati koodi | CO |
| Maritime lamba kalinli | 730 |
| Unicode bachinima | 🇨🇴 |
| Category for maps or plans | Category:Maps of Colombia |

Colombia nyɛla tiŋgban'shɛli din be Caribbean yaɣili polo. Di nyɛla gbanpiɛla tiŋa.
Taarihi
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Colombia [amiliya yuli: Republic of Colombia*] nyɛla tiŋgban shɛli din be *South America. Di mali kom niŋsi gba North America ni. Di tiŋgbani maa tarisi nyɛ: Caribbean Sea di tudu, Venezuela di tooni, Brazil di tooni gbansabila, Peru ni Ecuador di gbansabila ni gbansabila wulinpuhili, Pacific Ocean di wulinpuhili, ni Panama di wulinpuhili tudu.
Colombia waɣim nyɛ 1,141,748 square km ka niriba galisi 52 million kamani. Bɛ boli di yaɣa 32 departments. Di tiŋzuɣu n-nyɛ Bogotá - di nyɛ liɣiri ni kaya ni taɣada yaɣili din gahim. Tiŋsi kara din pahi: Medellín, Cali, Barranquilla, Cartagena, Bucaramanga ni din pahi.
Colombia kaya ni taɣada nyɛla din gahim - bala, adiini, bindira, ni sinii - di yi la o ni daa nyɛ colony zuɣu. Niriba yi Europe ni Middle East ni na, ni African niriba, ni Indigenous niriba daa bɛli to. Spanish n-nyɛ di amiliya boli, amaa Creole, English ni bala 64 gba nyɛ amiliya yaɣa shɛŋa ni.
Taarihi
12,000 BCE piligi Colombia daa nyɛla Indigenous niriba ni be shɛli.
1499 Spanish nima daa naai La Guajira. 16th century sunsuuni bɛ daa di di pam ka boli li New Kingdom of Granada.
1810 bɛ daa yɛli ni bɛ yi Spanish Empire ni na. 1819 ka Gran Colombia piligi.
1858 bɛ daa boli li Granadine Confederation, 1863 United States of Colombia, ka 1886 leei Republic of Colombia.
1903 Panama daa yi Colombia ni ka yi di tiŋgbani ŋɔ saha ŋɔ.[US ni France sɔŋbu zuɣu][40]
1960s piligi ni Colombia daa mali tobu ni kɔhim kɔhim low-intensity armed conflict. 1990s ni di daa gahim. Amma 2000 piligi security ni salima daa yi polo na.[24][25]
Saha ŋɔ
Colombia mali healthcare din gahim - World Health Organization yɛli ni di nyɛ America zaa din gahim, ka nyɛ dunia 22nd.
Di liɣiri tuma nyɛ South America ni din 3rd - di mali liɣiri yaɣa pam ni bɔhim yɛlibu din viɛla.
Colombia mi nyɛ tiŋa shɛli din ti LGBT rights, gender equality, animal rights, ni human rights pam - bɛ saɣiti same-sex marriage, abortion, euthanasia, ni binneenima taɣibu.
Colombia nyɛla megadiverse tiŋsi 17 puuni yini. Di nyɛla tiŋa din mali binkɔbiri ni binneenima pam square mile yini ni - dunia 1st, ka zaa 2nd. Di tiŋgbani ni mali Amazon rainforest, zuliya, grasslands ni desert.
O nyɛla yaɣa ŋɔ ni: UN, WTO, OECD, OAS, Pacific Alliance, Andean Community. O lahi nyɛ NATO Global Partner ni US taba.
Yuli maa gbunni
Colombia yuli yi la Christopher Columbus yuli ni. Di daa nyɛla yuli shɛli bɛ ni boli New World zaa. 1819 Republic of Colombia daa piigi li ka di daa mali Colombia, Panama, Venezuela, Ecuador, ni Brazil yaɣili.[39][40]
New Granada daa taɣi yuli 1858 n-leei Granadine Confederation, 1863 United States of Colombia, ka 1886 naai leei Republic of Colombia saha ŋɔ.
Taarihi waɣila
Pre-Columbian saha
Niriba daa be Colombia 12,500 BCE. Bɛ daa nyɛla ŋun wurim ka bɔra El Abra, Tibitó ni Tequendama yaɣa. 5000 BCE bɛ daa piligi fɔŋma ni kom pɔhim pɔhim. Muisca, Zenú, Quimbaya, ni Tairona daa nyɛla yaɣa din mali nam. Muisca daa be Boyacá ni Cundinamarca ka ŋmɛri maize, potato, ka wurim gold ni emeralds. Tairona daa be Sierra Nevada de Santa Marta. 1200s ni Malayo-Polynesians ni Amerindians daa taba pa, ka chɛ ka coconut yi Philippines na ti paai Colombia.
Colonial saha
1499 Alonso de Ojeda daa paai Guajira Peninsula. 1500 Rodrigo de Bastidas daa karim Caribbean coast. 1510 Vasco Núñez de Balboa daa piligi Santa María la Antigua del Darién - tiŋa tuuli shɛli din yɛri European ni. 1525 Santa Marta, 1533 Cartagena. 1536 Gonzalo Jiménez de Quesada daa chaŋ tiŋa ni ka boli li New Kingdom of Granada. 1538 o daa piligi Santa Fe de Bogotá.
Spanish nima daa na ni bɔrigu ni smallpox ni ninsalinima daa kpi pam. Bɛ daa lahi kana ni enslaved Africans 16th century. 1542 New Granada daa chaŋ Viceroyalty of Peru ni, 1547 leei o maŋmaŋa captaincy-general. 1717 Viceroyalty of New Granada daa piligi ka di tiŋzuɣu nyɛ Bogotá - di daa mali Venezuela, Ecuador, Panama.
1739 Britain ni Spain tobu ni Cartagena daa nyɛ tobu gahima amaa Spanish daa di li. 1783 José Celestino Mutis daa piligi Royal Botanical Expedition ka kali binneenima. 1801 Alexander von Humboldt daa naai tiŋa maa.
Maŋ sulinsi
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Colombia nyɛla tiŋgban shɛli din be South America, ka di mali kom niŋsi gba North America ni.
Di tarisi: Caribbean Sea di tudu, Venezuela di tooni, Brazil di tooni gbansabila, Peru ni Ecuador di gbansabila ni gbansabila wulinpuhili, Pacific Ocean di wulinpuhili, ni Panama di wulinpuhili tudu.
Bɛ boli di yaɣa 32 departments. Tiŋsi din gahim: Bogotá, Medellín, Cali, Barranquilla, Cartagena ni din pahi.
Di tarisi waɣim: 1,141,748 km². Niriba galisi: 52,695,952.
Boli amiliya: Spanish. Bɛ lahi saɣiti Creole English ni bala 64 pahi.
Government: Unitary presidential republic - President saha ŋɔ nyɛ Abelardo de la Espriella, Vice President José Manuel Restrepo.[2024]
Liɣiri: Colombian peso [COP]
Saha: UTC−5
---
Niriba ni kaya
2018 census:
84.99% Mestizo-White
9.34% Black
4.31% Indigenous
1.35% bi yɛli
Colombia kaya nyɛla din mali Europe, Middle East, Africa, ni Indigenous kaya bɛlim. Di nyɛla tiŋa din mali binkɔbiri ni binneenima pam - dunia 17 megadiverse tiŋsi puuni yini. Di mali Amazon rainforest, zuliya, grasslands ni desert.
Taarihi
Tuuli saha [Pre-Columbian]
Niriba daa be Colombia 12,000 BCE. Muisca, Zenú, Quimbaya, Tairona daa nyɛla yaɣa din mali nam. Muisca daa be Boyacá ni Cundinamarca ka ŋmɛri maize, potato, ka wurim gold ni emeralds.
*Spanish naabu *
1499 Spanish daa naai La Guajira. 1510 bɛ daa piligi Santa María la Antigua del Darién - European tiŋa tuuli din yɛri America ni. 1538 Santa Fe de Bogotá daa piligi.
1542 di daa chaŋ Viceroyalty of Peru ni, 1717 Viceroyalty of New Granada daa piligi.
Spanish daa na ni enslaved Africans gba.[Colonial]
*Yinim yaa *
July 20, 1810 bɛ daa yɛli ni bɛ yi Spain ni na. August 7, 1819 bɛ daa di yaa ni Simón Bolívar ni Francisco de Paula Santander.
1819 Gran Colombia daa piligi [di daa mali Colombia, Panama, Venezuela, Ecuador].
1830 Gran Colombia daa kpe. 1858 bɛ daa boli li Granadine Confederation, 1863 United States of Colombia, 1886 ka leei Republic of Colombia hali ni saha ŋɔ.
1903 Panama daa yi Colombia ni.[Independence]
1960s piligi Colombia daa mali tobu ni kɔhim. 2000 piligi di salima ni liɣiri tuma daa yi polo na.
Saha ŋɔ yaɣa
Healthcare: America zaa din gahim, dunia 22nd [WHO]
Liɣiri tuma: South America 3rd din gahim. GDP $1.259 trillion
Rights: O mali LGBT rights, gender equality, same-sex marriage, abortion ni euthanasia saɣibu.
Yaɣa din o be ni: UN, WTO, OECD, OAS, Pacific Alliance, Andean Community. O lahi nyɛ NATO Global Partner ni US taba.[2026]
Yuli maa gbunni
Colombia yuli yi la Christopher Columbus yuli ni. Bɛ daa boli li n-zaŋ n-ti New World zaa. 1886 ka bɛ daa saɣiti yuli ŋɔ hali ni saha ŋɔ.[39][40][41]
---