Yiɣi chaŋ yɛligu maŋamaŋa puuni

Caesalpinia pulcherrima

Diyila Dagbani Wikipedia
Caesalpinia pulcherrima
taxon
Di bukaatamedicinal plant, abortifacient Mali niŋ
Yu'ŋmaaC. pulcherrima Mali niŋ
Nangban yiŋga YuyaCaesalpinia pulcherrima Mali niŋ
Yaɣili Kpamlispecies Mali niŋ
Lamba ZuliyaCaesalpinia Mali niŋ
Has basionymPoinciana pulcherrima Mali niŋ
IUCN conservation biɛhiguLC Mali niŋ
External data available at URLhttps://www.gbif.org/dataset/93725bf2-6ada-47f9-bd5e-0e679e3d245e, https://www.gbif.org/dataset/31dc1507-a6e1-4233-a8df-c7a78596a7e4 Mali niŋ
Taxon author citationL. Sw., (L.) Sw. Mali niŋ
GRIN URLhttps://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=8306 Mali niŋ
Lahabali ŋɔ kuli nyɛla zaɣa ŋmaa. A ni tooi sɔŋsi Wikipedia ka ti sabi li ka di yaligi.

Caesalpinia pulcherrima nyɛla din yiri filawanima ka be aduwa zuliya puuni bɛ bɔli shɛli Fabaceae, din tooi yɔli wuntaŋ ni yirina luɣa shɛŋa pam Amɛrika tingnana ni. di lahi tooi zoori west Indies yaɣa gba.[1] Tor amaa, niri ku tooi jandi baŋ di be luɣi shɛli pam domini din yɛrigi n-gili shɛm la zuɣu.[2] Yu' shɛŋa bɛ ni tooi booni tilaa zuliya ŋɔ n nye poinciana, peacock flower, red bird of paradise, Mexican bird of paradise, dwarf poinciana, pride of Barbados, flos pavonis ni flamboyant-de-jardin.[citation needed] Hawaii tingbani salo boonila tilaa ŋɔ ʻohai aliʻi.[3]

Di nyɛla mcɣu din zoobu waɣilim nyɛ kamani 3 meters. Luɣi shɛŋa maasim pam ni kani bee tulim ni be, mɔri ŋɔ nyɛla din zoori pam nimaani ka si kom kuli lahi nyɛ vakahili sahakam. Hawaii tiŋgbani ni, mɔɣu ŋɔ nyɛla din kom nyɛ vakahili sahakam ka di waɣilim gariti 5 meters. Di zoorila luɣi shɛŋa din dii bi maari pam, di nyɛla din kuuri maasim saha (Winter), ka labiri bilinda tulim yi ti kana (Spring). Lala zuliya ŋɔ maa nyɛla din zɔri maasim n gari shɛli kam.

Di vari maa pirigila buyi, ka di waɣilim nyɛ 20 cm hali ni 40 cm, di yaɣi yinga kam malila vari dabaata hali ni vari pia ka va' yinga kam mali va' baligu dibaayɔbu hali ni pia, di vari maa waɣilim 15 mm hali ni 25 mm ka di yalim mi nyɛ 10 mm hali ni 15 mm. Di pum maa malila mi' waɣila din waɣilim tooi nyɛ 20 cm di sunsuuni, ka pum kam mali va' dozim, va' ʒiɛ bee leemu kom dibaanu ka di gili li. Di malila ʒi ka di be waɣu ni ka di daɣilim nyɛ kamani 6 cm hali ni 12 cm.

Poinciana pulcherrima nyɛla bɛ ni lahi booni Caesalpinia pulcherrima yu' shɛli.[4]

Caesalpinia pulcherrima nyɛla tiŋ shɛli bɛ ni booni Barbados din be Caribbean kom sunsuuni la pum gahindili. Ka bɛ ŋme li n-pa Queen Elizabeth II maŋmaŋ Barbados tan' chee la zuɣusaa larisi ayi maa ni.

Caesalpinia ʒinim zaa nyɛla barina. Amaa, di ʒi shɛŋa beni n ni tooi di ka ka barina di yi na bi biɛ (shɛhira; C. pulcherrima yi na bi biɛ) bee bɛ yi niɣim li (shɛhira; bɛ yi chim C. bonduc).[5]

17th-century la ha, Maria Sibylla Merian, ŋun daa nyɛ baŋda la daa gomi n yi mɔɣu ŋɔ zuɣu Dutch colony din be Surinam tiŋgbani ni la.[6] O buku din daa nyɛ Metamorphosis insectorum Surinamensium la puuni, Merian daa sabimi ni Afrika daba mini India nim zaŋmi flos pavonis bee flower of a peacock ka di lɛbi puli yihibu tim bɛ kali tima puuni.[7]

O daa sabiya: India daba shaba ban laanba daa nyɛ Dutch nim ka daa nyari nahingu pam la, ni bɛ zaŋmi lala mɔri maa ʒi n yihi bɛ puya maa, din yan chɛ ka bɛ bihi bi nya bɛ ni nya nahingu shɛli maa tatabo. Daba ban nyɛ Guinea mini Angola  gbaŋsabila nyɛla ban zaɣisi nahingu bɛ laanba sani, ka lahi zaɣisi ni bɛ ku dɔɣi bihi. Bana maŋmaŋa n yɛli ma.[8]

C. pulcherrima vari, di pum, di nyaanga , ni di ʒi ka America yɛlikura nim zaŋ n lɛbi bɛ puli yihibu tim, ka lahi nyɛ daba maa ni daa zaŋdi shɛli n kuri bɛ maŋsi.[6]

Caesalpinia pulcherrima n nyɛ niriba ni wumsiri shɛli pam Caesalpinia zuliya maa puuni. Di nyɛla niriba pam ni mi mɔ' shɛli ka di dihiri nachinsi, ka bɛ tooi wumsiri li yiya ni mini gaadiri kara ni tulim saha, ka di mali pum viɛlli ka di kom nyɛ zaɣi wee, zaɣi dɔzim, ni leemu kom. Di ni nyɛ ti' jihi ka bɛ ni tooi wahi li ka di labi bili maa zuɣu chɛmi ka bɛ biriti li sanbani koya ni n laɣim taba ka di lɛbi sanbani koli taɣirigu. Di ko' viɛlli mini di pum maa puuni ko' malisili maa chɛmi ka binnɛma yuri dinni.[9]

UK gaadiri kɔriba n wusirili, ka di daa deei Royal Horticultural Society nim Award of Garden Merit kpaŋmaŋ pini la.[10]

  1. Tropical Flower Guide.
  2. Caesalpinia pulcherrima (L.) Sw. GRIN-Global.
  3. Ohai Alii – Ceasalpinia pulcherrima.
  4. Gilman, Edward (2003-10-10). "Caesalpinia pulcherrima: Dwarf Poinciana". EDIS 2003 (10). DOI:10.32473/edis-st107-1993. ISSN 2576-0009.
  5. Nelson, Lewis S.; Balick, Michael J. (2020), "Section 5. Individual Plants", Handbook of Poisonous and Injurious Plants, New York, NY: Springer US, pp. 51–302, ISBN 978-1-4939-8924-9, retrieved 2026-05-26
  6. 1 2 Amazing mystery - The Boston Globe (en).
  7. Schiebinger, Londa (2009). Plants and Empire: Colonial Bioprospecting in the Atlantic World. Londa Schiebinger. Cambridge: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-02568-4.
  8. November 18, Stassa Edwards |. The History of Abortifacients (en-US).
  9. Frisch, Johan Dalgas; Frisch, Christian Dalgas (2005). Aves Brasileiras: aves Brasileiras e plantas que as Atraem (3. ed ed.). S̃ao Paulo: Dalgas Ecoltec. ISBN 978-85-85015-07-7. |edition= has extra text (help)
  10. Caesalpinia pulcherrima | Barbados pride Shrubs/RHS (en-gb).