Yiɣi chaŋ yɛligu maŋamaŋa puuni

Water supply and sanitation in Ghana

Diyila Dagbani Wikipedia

Water supply and sanitation in Ghana
aspect in a geographic region
Facet ofwater supply and sanitation Mali niŋ
Tingbani shɛli din yinaGhana Mali niŋ

Tɛmplet:Infobox water supply and sanitation

water supply and sanitation ŋɔ nyɛla kom tuma yaɣ'shɛli be Ghana, nyɛla tuma yaɣ'shɛli ban tiri salo maa kom ka kpaŋsiri tiŋgbani ŋɔ ko'viɛlli nyabu soya.

Ghana tiŋgbani ŋɔ, ko'nyuri sɔŋ nyabu nyɛla din mali yɛligola, di shɛŋa nyɛ ko'viɛlla kalinsi, kom kalinsi, kom zobu nyɛla din ka yaa n-ti pahi saɣiri din be mɔɣa ni. Tum yuuni 1994, lala tuma yaɣili ŋɔ nyɛla din nya lɛbiggimsim bela.[1][2]

Bin din gbaai yuuni 2006 mini yuuni 2011, AVRL nyɛla ban su fana ni kom yɛltɔɣa tum bɛ ni daa gbaai yuma anu alikawli ka di nyɛ din daa naai saha shɛli bɛ ni daa nya bɛ ni bori ni bɛ niŋ binsɛŋa la nyaaŋa.[3] Lala niŋsim ŋɔ nyɛla bɛ ni daa niŋ shɛli ni sɔŋ booi laɣ'shɛli Ghana kom tuma duu yili nima ni mali diri niŋdi kom yɛltɔɣa ni.[1] National Water Policy (NWP) nyɛla kom tuma yaɣ'shɛli bɛ ni daa kpa yuuni 2008 ka di nyɛ zalikpani shɛli gbubi kom tuma yaɣili ŋɔ.[4] National Water Policy ŋɔ nyɛla bɛ ni daa labi lihi shɛli yuuni 2024.[5]

Kom tibu tuma duri nyɛla din bi galisi di gbaai bahindi tiŋkpansi. Lahabali din yina Joint Monitoring Program for Water Supply and Sanitation zaŋ n-ti UNICEF mini WHO, kom mini ko'nyuri sɔŋ nyabu Ghana tiŋgbani nyɛ din doli na ŋɔ:

Urban
(51% of the population)
Rural
(49% of the population)
Total
Water[6] 'At least basic' definition 88% 66% 78%
House connections 33% 3% 18%
Sanitation[6] 'At least basic' definition 19% 9% 14%
Sewerage ? ? ?
The Fecal-oral disease route transmission


Ghana nyɛla din mali mɔga pam. Volta river nyɛla din mali mɔɣa kamani Oti, Daka, Pru, Sene n-ti pahi Afram mini white ni Black Volta mɔɣa, kɔbigi puuni di nyɛla din kpuɣi vaabu pisopɔin Ghana mɔɣa ni. Kɔbigi puuni vaabu pishi ni ayi nyɛla "southwestern river", di shɛŋa nyɛ Bia, Tano, Ankobra n-ti pahi Pra. "Coastal river system" mi gba nyɛ Ochi-Nawuka, Ochi Amissah, Ayensu, Densu n-ti pahi Tordzie ka di gba kpuɣi kɔbigi puuni vaabu dibaa anii zaŋ n-ti Ghana.

Yaha, ko'shɛŋa nyɛla din be tiŋgbani kɔɣa ni. Volta Lake din galisim paai kamani 8,500 km2 ika nyɛ dunia mɔɣ'kara puuni zaɣ'yini nyɛla di puuni shɛli. Ghana ni tooi nyari kom mɔɣa ni mini tiŋgbani kɔɣa ni nyɛla din yiɣisi kamani 53.2 billion m3 .[7]

Panorama and landscape view of Lake Volta in Volta Basin and Eastern Region of Ghana. Lake Volta by artificial surface area is the largest reservoir, lake, and artificial lake on Earth. Lake Volta drains into the Gulf of Guinea on the Atlantic Ocean. Volta River has three main tributaries—the Black Volta, White Volta and Red Volta.

Yuuni 2000, tiŋgbani maa ni daa nya ko'shɛli zaa nyɛla din daa yiɣisi 982 million m3 ka yuusi pukparilim tumanima ni. Kɔbigi puuni vaabu pia zuɣu nyɛla bɛ ni daa yuusi shhɛli "industry" ka chɛ kɔbigi puuni vaabu pishi ni anahi bee 235 million m3 yuusi yiŋa. Yaha, 37,843 km3 nyɛla bɛ ni daa yuusi shɛli niŋ niɣilim buɣim nyabu ni Akosombo Dam yuuni kam.[8]

The Pra River system of the rivers of Ghana.

Salima gbibu mini kom tibu

[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]

Minista Samuel Abu Jinapor nyɛla ŋun yina n-ti yɛlli tingbani ŋɔ bilichininima ni Ghana kom nyɛla din viɛlligi ka binshɛli bɛ ni tooi nyu ka barina shɛli ka hali salin'gbiriba ŋɔ saɣim mɔɣa maa zaa yoli.[9][10]

Tɛmplet:Water supply and sanitation by country