Syphilis
| Syphilis | |
|---|---|
| Electron micrograph of Treponema pallidum | |
| Ashibti yaɣili | Infectious disease |
| Nahingbana | Firm, painless, non-itchy skin ulcer[1] |
| Din taɣiri ŋa na | Treponema pallidum usually spread by sex[2] |
| Vihibu sɔya | Blood tests, dark field microscopy of infected fluid[3][4] |
| Dɔr' shɛŋa dini ŋmani | Many other diseases[3] |
| Tahibu sɔya | Condoms, not having sex[3] |
| Tibibu | Antibiotics[5] |
| Di yɔlibu biɛhigu ni | 45.4 million / 0.6% (2015)[6] |
| Di Kum | 107,000 (2015)[7] |
Syphilis nyɛla dɔr' shɛli din yirina doo mini paɣa laɣimbu shee ka nye bacterium Treponema pallidum binnɛma ni tahiri shɛli na [1]Din tooi niŋ ka di ka nahingbana [8]Ka di pa lala, di waligimi n-dɔli saha pubu pubu anahi shɛlini di ni be ( ka ŋa n nye primary, secondary, latent, n-ti pahitertiary).[2] Tuuli saha maa din nye primary steeji maa nyɛla din nahingbaŋ mali chancre yini (din nye din yum shɛli din kpɛma , ka bɛ bɛra , ka lahi bɛ zahisira ningbuŋ ka ŋa barilim tooi m be 1 cm mini 2 cm sunsuuni) amaa yuma maa ni tooi n nye din nye zaɣi bɔbigu.[3] Ayi kana n ti liƔi secondary syphilis doro ŋɔ mii, bin tɔra n yɛn n tɔ n-gili, ka ŋa tooi tɔri nu' tala puuni mini napɔn vari sunsuuni mini [3] Din tooi niŋ ka yuma be bari maa nɔlini bee o tooni [3] Ayi liɣi In latent syphilis mii gba, din ni tooi yuui m-paai yuma, di nyƐla din nahingbana bɛ yaɣi lala bee ka di ku ka nahingbaŋ gba [3]Ayi kana n ti liƔi tertiary syphilis gba, di malila gummas ( din nye lɔɣu shɛŋa din bala ka bɛ zɔri n-gindi ningbuŋ ni) ka lahi mali neuroloji yɛlimuɣisira bee suhini yɛlimuɣisira nahingbana.[4] Salo pam tooi mi Syphilis ka di nyɛla dɔr' shɛli "din tooi niɣindi n-ŋmani dɔriti pam " dɔmini din tooi zaŋ nahingbana na din ŋmani dɔri shɛŋa din gba kuli be biɛhigu ni .[2][3]
Syphilis tooi zooya ka di loori salo n dɔli doo mini paɣa laɣimbu sɔya [3] Di nyɛla din ni yina ma sani n looi bia puli kpuɣibu ni bee dɔɣim shee, ka ŋa mii n nye bɛ ni bɔli shɛli congenital syphilis la.[3][9] Treponema bacteria binnɛma ŋo ni tooi lahi tahiri dɔri shɛŋa na n nye yaws (ka ŋa zuliya din tahiri li na n nye pertenue), pinta (ka ŋa zuliya din tahiri li na n nyecarateum), n-ti lahi pahi nonvenereal endemic syphilis (ka ŋa zuliya din tahiri li na n nye endemicum).[4] Dɔriti ata ŋɔ nyɛla din bɛ loori salo n dɔli doo mini paɣa laɣimbu sɔya .[10] Doro ŋɔ vihi m-baŋ tooi dɔlila bari maa ʒim vihibu; bacteria binnɛma maa gba lahi nyɛla bɛ ni tooi vihi n-nyacan bɛ yi zaŋ dark field maikroskopi n-liɣi ŋa.[3] Fukumsi nima ban su vihigu n kpa dɔriti tuhibu ni di gubu yɛliya ni di tu ni paɣ' puulana kam vihi o maŋa zaŋ kpa syphilis doro ŋɔ maa.[3]
Syphilis din yirina doo mini paɣa laɣimbu sɔya ni ni tooi baligi di yi niŋ ka salo piri doo bee paɣa tooni suriti bɛ ni zaŋ latex bee polyurethane m-mali shɛli.[3] Syphilis doro ŋɔ nyɛla bɛ ni tooi zaŋ antibiotics n-tibi viɛnyɛla. [5] Antibiotic ti'shɛli bɛ ni lahi tooi mali n tibiri ŋa pam n nye benzathine benzylpenicillin ka bɛ chibiri ŋa n -niŋdi ningbuna ni [5] Bari shɛba ban mii mali yɛlimuɣisira zaŋ jandi penicillin tim polo ,mii ni tooi zaŋ doxycycline bee tetracycline n-tibi doro ŋɔ [5] Ban mii mali neurosyphilis, benzylpenicillin tim din chibiri n-niŋdi ʒi' sɔya ni bee ceftriaxone tim n nye din ni tooi tibi ŋa.[5] Doro ŋɔ tibibu saha bari maa ni tooi mali ningbuŋ biili, zuɣu yaali, kɔba ni biɛrim n ti pahi nahingbaŋ shɛli bɛ ni bɔli Jarisch–Herxheimer.[5]
Yuuni 2022 puli ni, Syphilis doro ŋɔ daa gbaala salo ban kalinli yiɣisi miliyɔn anii ban yuma lu yuun pia ni anu mini yuun pihinu yini kani anduniya yaaŋga zuɣu.[11] Yuuni 2015 puli ni kamani salo ban kalinli yiɣisi miliyɔn pihinahi ni anu ni tuɣi kɔbsi anahi n daa nye syphilis ŋɔ ni gbaai shɛba,[6] ka ŋa puuni kalinli din daa yiɣisi miliyɔn ayɔbu daa nyɛla gbaari pala. [12] Yuuni 2015 puli ni yaha, doro ŋɔ daa nyɛla din tahi kum na din kalinli yiɣisi tuhi kɔbga ni ayɔbu, din gba na pɔri ni kalinli din daa nye tuhi kɔbsi ayi ni ayi 1990 yuuni puli ni.[7][13] Din daa niŋ ka di kum baligi pam piriŋ la penicillin tilaa daa yi polo la zuɣu yuuni 1940 saha puuni, doro ŋɔ salo gbaabu gba nyɛla din kuli pahira ʒemana saha ni kpe tiŋgbana pam puuni, ka di tooi zooi ka di mini HIV doro lahindi bar' yino ni.[4][14] Din bɔŋɔ daliri chani n ti dɔli din niŋ ka salo pa laɣindi ninvuhi bɔbiga bee jahimilitali gɔbu bee din pa niŋ ka salo bɛ lahi zooi ka bɛ piriti tooni binsuriti la pɔi ni taba laɣimbu n ti lahi pahi salo ni kuli bɛ guri bɛ maŋa shɛm saha shɛŋa bɛ ni bɔri taba.[15][16][17]
References
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]- 1 2 Ghanem, Khalil G.; Hook, Edward W. (2020). "303. Syphilis". In Goldman, Lee; Schafer, Andrew I. (eds.). Goldman-Cecil Medicine (in English). 2 (26th ed.). Philadelphia: Elsevier. pp. 1983–1989. ISBN 978-0-323-55087-1. Archived from the original on 30 June 2023. Retrieved 8 May 2023.
- 1 2 3 Ferri, Fred F. (2022). "Syphilis". Ferri's Clinical Advisor 2022 (in English). Philadelphia: Elsevier. pp. 1452=1454. ISBN 978-0-323-75571-9. Archived from the original on 1 July 2023. Retrieved 7 May 2023.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Syphilis – CDC Fact Sheet (Detailed) (November 2, 2015).
- 1 2 3 4 (February 2008) "Reexamining syphilis: an update on epidemiology, clinical manifestations, and management". Annals of Pharmacotherapy 42 (2): 226–36. DOI:10.1345/aph.1K086. PMID 18212261.
- 1 2 3 4 5 6 Syphilis (June 4, 2015).
- 1 2 GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence, Collaborators. (8 October 2016). "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.". Lancet 388 (10053): 1545–1602. DOI:10.1016/S0140-6736(16)31678-6. PMID 27733282.
- 1 2 GBD 2015 Mortality and Causes of Death, Collaborators. (8 October 2016). "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.". Lancet 388 (10053): 1459–1544. DOI:10.1016/s0140-6736(16)31012-1. PMID 27733281.
- ↑ Syphilis (en). World Health Organization (21 May 2024).
- ↑ Woods CR (June 2009). "Congenital syphilis-persisting pestilence". Pediatr. Infect. Dis. J. 28 (6): 536–7. DOI:10.1097/INF.0b013e3181ac8a69. PMID 19483520.
- ↑ Pinta.
- ↑ (February 2020) "The Modern Epidemic of Syphilis". N. Engl. J. Med. 382 (9): 845–54. DOI:10.1056/NEJMra1901593. PMID 32101666.
- ↑ Newman, L (2015). "Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting.". PLOS One 10 (12): e0143304. DOI:10.1371/journal.pone.0143304. PMID 26646541.
- ↑ Lozano, R (15 December 2012). "Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.". Lancet 380 (9859): 2095–128. DOI:10.1016/S0140-6736(12)61728-0. PMID 23245604.
- ↑ Franzen, C (December 2008). "Syphilis in composers and musicians--Mozart, Beethoven, Paganini, Schubert, Schumann, Smetana". European Journal of Clinical Microbiology & Infectious Diseases 27 (12): 1151–7. DOI:10.1007/s10096-008-0571-x. PMID 18592279.
- ↑ Coffin, L. S. (January 2010). "Syphilis in Drug Users in Low and Middle Income Countries". The International Journal on Drug Policy 21 (1): 20–7. DOI:10.1016/j.drugpo.2009.02.008. PMID 19361976.
- ↑ Gao, L (September 2009). "Meta-analysis: prevalence of HIV infection and syphilis among MSM in China". Sexually Transmitted Infections 85 (5): 354–8. DOI:10.1136/sti.2008.034702. PMID 19351623.
- ↑ Karp, G (January 2009). "Syphilis and HIV co-infection". European Journal of Internal Medicine 20 (1): 9–13. DOI:10.1016/j.ejim.2008.04.002. PMID 19237085.