Yiɣi chaŋ yɛligu maŋamaŋa puuni

Peanut stew

Diyila Dagbani Wikipedia
peanut stew
peanut sauces
Pahi laAfrica Mali niŋ
Tingbani shɛli din yinaSenegal Mali niŋ

Simoli ʒiɛri bee  peanut stew bee groundnut stew ka bi lahi mili maafe (Wolof, mafè, maffè, maffe) mini pate d'arachide (French)  nyɛla ʒiɛri bindiri kpeeni Western Africa.[1] Ka chɛ ka maafe nyɛ bindirigu n yina senegal, Mali puuni tigadéguéna gba nyɛ ʒiɛri din yina Mandinka Bambara zuliya Mali tiŋgbani ka bi diri dimi sakɔro (tuwo). Maafe yibuna shɛi nyɛla niriba ni gabira n tiri tigadéguéna nim. Maafe nyɛla binidirigu din yina saha shɛli gbaŋpɛila ni daa na su gbaŋsabila la saha shɛli maa ka di daa nyɛ shinkaafa mini binyɛra shɛŋa din pahi, ka daa nyɛ Mali nim ni zishɛli poi ka bi nahi zili n kpe Senegal. Simoli daa nyɛla Mali nim ni bi mi shɛli maŋla Bambara groundnut.

Mandinka balli ni di yu maŋli nyɛla donodah bee tigadegana (lit. 'Peanut butter sauce', ka tige gbeni nyɛ 'peanut', dege mi nyɛ 'paste', ka na maa mi nyɛ 'sauce') Bamanankan puuni.[2]

Domodah nyɛla ʒiɛri shɛli Gambian nim gba ni dira, ka bi nyɛ ban panŋ di yuli maa Mandinka ni balli ni.[3][4] Senegal puuni, domodah bee domado nyɛla ʒiɛri shɛli bini zaŋ zim n niŋ ka di ti li gberisim, ka di nyɛ din bɛ di ko ka chɛ simoli.[5] Senegalese maafe nyɛla ʒiɛri yurugu n ti Senegalese Mauritanian mini Gambian zuliya nima; di lɛbila binidiri timsili Mali tiŋgbani, ka lahi nyɛ din yoli West Africa, hali bi tiŋshɛŋa din ka West Africa  kamani Cameroon mini France.

Senegalese maafe balibu nyɛla din bɛ tjŋgbaŋ shɛli din bɛ West Africa mini Central Africa puuni. Di nyɛla din ŋani simoli ʒiɛri. A ni tooi duɣili ni piɛɣu nimdi, nahu nimdi, noo nimdi bee ka a kuli bi niŋ nimdi niŋ.[6][1][7] Ghana tiŋgbani, lala ʒiɛri ŋɔ nyɛla bini diri shɛli ni sakɔro.[7]

Ʒiɛri ŋɔ nyɛla din nyɛ balibu , amaa ka bi too niŋdi noo nimdi, kamantooisi, alibalsa, garlic,cabbage mini ʒiɛvari bee root vegetable. Di balli shɛli nyɛla bini niŋdi mana, Kariwana , carrot, cinnamon,  nanzua bua, paprika, nanzua sabinli, turmeric, cunim mini binyoma din pahi. Kali puuni maafe nyɛla bini diri shɛli ni shinkaafa piɛli(Senegal, Mauritania, Guinea- Bussau mini Gambia tiŋgbani) fonio bee to  ( millet dough)  Mali puuni, tuwo bee omo tuo ( shinkaafa bee millet dough ) Northern Nigeria, Niger mini Northern Ghana, couscous ( din niŋ ka west Africa mini sahara nim laɣim, sahellian  tiŋgbani), bee sakɔro bee wulijo  tropical area yaɣali , kamani Ivory Coast. Um'bido nyɛla di bali shɛli din mali green n duɣirili, ka Ghanian maafe nyɛ bini duɣiri shɛli ni gala duɣira.[8] Virginia peanut soup , Senegalese nim maafe shɛli  gbaŋpiɛla nim ŋɔ ni daa bohim shɛli n kuli bi ya North America.[9]

Maafe bee mafé

  1. 1 2 Moosewood Collective; Scherer, Jim, eds. (2013). Moosewood restaurant favorites: the 250 most-requested naturally delicious recipes from one of America's best-loved restaurants (First edition ed.). New York: St. Martin's Griffin. ISBN 978-1-250-00625-7. |edition= has extra text (help)
  2. Generalissimo, The (2016-09-22). The Hirshon Malian Peanut Stew - Tigadegena - ✮ The Food Dictator ✮ (en-US).
  3. McCann, James (2009). Stirring the pot: a history of African cuisine. Africa in world history. Athens, Ohio: Ohio University Press. ISBN 978-0-89680-272-8.
  4. Gregg, Emma; Trillo, Richard (2003). The Rough Guide to the Gambia. Rough Guides (1. ed ed.). New York, NY: Rough Guides. ISBN 978-1-84353-083-1. |edition= has extra text (help)
  5. Culture and customs of Gambia | WorldCat.org (en).
  6. maafe - chicken and peanut stew - mali.
  7. 1 2 Wright, Clifford A. (2012). The Best Stews in the World: 300 Satisfying One-Dish Dinners, from Chilis and Gumbos to Curries and Cassoulet (1st ed ed.). New York: Harvard Common Press. ISBN 978-1-55832-787-0. |edition= has extra text (help)
  8. Um'bido (greens & Peanuts) Recipe.
  9. Collins, Geneva (2007-05-09). "Where Settlers, Slaves and Natives Converged, a Way of Eating Was Born" (en-US). ISSN 0190-8286. http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/05/08/AR2007050800381.html.