Ogbono nyɛla ʒiɛ kpani Nigeria nim bindira puuni.[1] Di nyɛla bini zaŋdi ogbono ʒi kuma din nɛim n duɣiri shɛli.[2][3][4] Lala ʒi ŋɔ maa nyɛla ʒiɛgbaŋ kpani West Aftica binidira ni ka di nyɛ bini mali shɛli n duɣiri binidira balibu n ti kaya balibu. Di yi kana Chris Chinaka mini J.C. Obiefuna vihigu ni, ogbono nyɛla tia din bɛ tihi shɛŋa din pa tihi shɛŋa bini mali n niŋdi taabo ni maa daŋ maa. Di nyɛla din mali yuya balibu di yi kana Nigeria tiŋgbani, Igbo nim ŋɔ n too bolindi "ogbobo" Nigeria puuni. Nupe zuliya nim bolindili la 'pekpeara' Bini nim bolindili 'ogwi', Efik nim bolindili 'uyo' ni 'oro' bee 'apon' Yoruba mi puuni ni 'goro' bee 'goronor' mi Gbɛngbɛsili ni.[5] Hali ogbono (dika nut) mini ugiri, Igbo nim ni bolindi mongo shɛm nyɛla din ŋani taba ka di nyɛ bini mali n gabiri taba, amaa din nyɛla dinali waligimsim.[6]
Ogbono ʒi ʒim ŋɔ nyɛla din tiri bindirigu ŋɔ gberisim din chɛ ka ʒiɛri maa nahingbaŋ nyɛ zaŋ zabili bee zaɣa tamkpawu. ʒi ŋɔ maa nyaaga bi niŋdi kom mini mamʒi, di nyɛla din nimdi, zahim ʒiɛgbana kamani nanzua, yalim, crayfish,vari mini ʒiɛvari din pahi. Vari shɛŋa bini niŋdi niŋda maa shɛŋa n nyɛ bitterleaf, celosia mini ogiri. Ʒiɛvari shɛŋa bini niŋdi n niŋda n nyɛ kamantoosi mini mana. Ʒiɛgbaŋ shɛŋa bini mali n duɣiri li n nyɛ chile, alibalsa, boullion cubes (maagi) mini iru ( locust waache shɛli din miigi). Nim shɛŋa bini tooi mali n duɣirili li n nyɛ nahunimdi, bunimdi,zahim, noo nimdi, mɔɣini nimdi,[7] shrimp bee crayfish.
Ayi bora ani tooi duɣi ogbono ʒiɛri ni nili, o ni too lahi duɣili ni mana. Ka ŋɔ maa zaa nyɛ soli shɛŋa a ni yɛn doli ka ʒiɛri maa niŋ gberisim ka nyɛɣisa.[8][9]
A ni tooi di dimini sakɔro, semo,wheat swallow,gari bee nuli tora. Tiŋ shɛŋa ni di nyɛla bini duɣiri shɛli ka mali n su rubber nim ni n kɔhira tiŋ shɛŋa ban yina Western Africa yaɣali maa. Ogbono ʒiɛri nyɛla din nahingbaŋ[10] bɛ kamani mana ʒiɛri.
Di nyɛla bibi kɔri shɛli ka di nyɛ dini nyɛ bini diri di binwalinli maa ka di ʒi maa gba nyɛ din mali bukaata West mini Central African tiŋsi kamani Nigeria, Cameroon Côte d'lvoire, Ghana, Benin mini Togo.[11]
Ogbono, scientifically puuni bini mi shɛli irivingia gabonensis nyɛla versatile tia din mali anfaani pam. Di wala,nuts, ʒi mini ti puɣiri nyɛla bini mali shɛli n duɣira, binyɛra malibu ni, Kpa ʒirim, mini tim.[12] Di nyɛla din mali alaafee bin bora di kana 100g puuni, di nyɛla din mali dietary fiber, protein, healthy fats vitamins A mini C, Magnesium mini calcium.[13]
Fat shɛli bini yihi di ʒi maa puuni maa nyɛla din vɛla n ti myristic, lauric, palmitic, min oleic fatty acids.[14] Macronutrient shɛŋa din bɛ Ogbono ʒiɛri ni n nyɛ carbohydrates, fiber, fat, protein mini kom, din zaa nyɛ din suŋdi niŋgbena berisuŋ.