Yiɣi chaŋ yɛligu maŋamaŋa puuni

Kwango River

Diyila Dagbani Wikipedia
Kwango Mɔɣili
kulibɔŋ, watercourse
Noli ti ko'dooKasai Mɔɣili Mali niŋ
TributaryCuale, Q21411645, Wamba River, Q3268280 Mali niŋ
Drainage basinCongo Basin Mali niŋ
TiŋaAngola, Democratic Republic of the Congo Mali niŋ
Din be shɛli polonaLunda Sul Province Mali niŋ
Tiŋgbaŋ yaɣili calinli3°22′17″S 17°21′29″E, 3°14′0″S 17°22′0″E Mali niŋ
Map

Cuango bee Kwango (Rio Cuango; Rivière Kwango; Kwango Rivier) mɔɣili nyɛla mɔɣili din gari Angola mini Decomcratic Republic of Congo. Di ni nyɛ mɔɣ'titali di yi kana mɔɣa din be nuzaa zuɣu zaŋ n-ti Kasai Mɔɣili din be Congo mɔɣili.[1][2] Di nyɛla din zɔri gariti Malanje din be Angola. e Kwango mɔɣili ŋɔ nyɛla din mali daamɔn pam Chitamba-Lulo Kimberlite Cluster din be Lunda Norte yaɣili.[3] 19th century, Kwango mɔɣili ŋɔ nyɛla bɛ ni daa booni shɛli Quango, di gbaai bahindi David Livingstone tuma saha.[4]

Rund Kingdom, di pahi leei Lunda Empire nyɛla din be Kwango Mɔɣili ŋɔ yaɣili zaŋ chaŋ Luapula Mɔɣili yaɣili. Di Nanima nyɛla ban daa pahi daba daabilim ni.[5] Lunda yɛliginsim ŋɔ nyɛla din kpaŋsi siyaasa tali mini bɛ kaya ni taada ka daa lahi nyɛ luɣ'shɛli din kpaŋsiri daba dabu ka dizuɣu nyɛ din daa boori bɛ kalinli bin din gbaai Kwango mini Kwilu mɔɣa yaɣili.[6]

Portugalnima nyɛla ban daa deegi Kwango Mɔɣili ŋɔ ka daa deegi yaa ka chɛ Kasanje.[7] Kwango Mɔɣili ŋɔ daa nyɛla mɔɣili zaŋ n-ti Portugalnima din daa niŋ ka bɛ daa dihi bɛ nuu gbana zuɣu Lisbon Silimiin goli May biɛɣ'pishi ni anu dali yuuni 1891 ka daa sokam daa baŋ di yɛla Silimiin goli March biɛɣ'pishi ni anahi dali yuuni 1894.[8]

Cuango nyɛla din be Lunda Norte yaɣili, Cuango mɔɣili nyɛla din be lala yaɣili ŋɔ ka nyɛ luɣ'shɛli niriba pam ni mi ka di nyɛ daamɔn bayili Angola", daamɔn liɣiri ni be luɣ'shɛli Angola. Tiŋ maa nyɛla din daa mali nu'timbu Angolan Civil War, saha din daa niŋ ka Uniao Nacional para a Independencia Total de Angola (UNITA) mini gomnanti soojanima nyɛ ban daa bori ni bɛ deegi tiŋ maa yaa la. UNITA nyɛla ban daa gili tiŋ maa Silimiin goli September biɛɣ'pihita dali yuuni 1997 ka di nyɛ din daa be Lusaka Protocol.[9]

Map of Kwango River watershed.

Cuango nyɛla din piligi Alto Chicapa din be Angolan yaɣili zaŋ n-ti Lunda Sul ka nyɛ din zɔri kpari wulinluhili polo chani nti chirigiri Democratic Republic of the Congo tiŋgbani tarisi pɔi ka naayi chirigi Kasai Mɔɣili din miri tiŋ yuli booni Bandundo. Di nyɛla din zɔri chani n ti luri Congo River.[9]

Kwango Mɔɣili ŋɔ waɣilim nyɛla kilomitanima 1,100 ka chɛ di ni piligi luɣ'shɛli zaŋ labi Congo Mɔɣili, di waɣilim lahi nyɛla kilomitanima kɔbisinii ni pihinu ni anu ka chɛ Angola.[1][2] Mɔɣili ŋɔ nyɛla din yihiri kom kamani 263,500 square kilometres (101,700 sq mi). Di nudirigu zuɣu mɔɣ'bihi nyɛ Wamba mini Kwilu mɔɣa.[10]

Balli shɛŋa ban be Mɔɣili ŋɔ shee nyɛ Yaka, Suku, Mbala n ti pahi Pende.[11]

Mɔɣili nyɛla mɔɣ'shɛli puuni bɛ ni gbahiri zahim,[10] di lahi nyɛla mɔɣili din sɔŋ pukparilim. saha shɛli haa, bɛ daa niŋdi la abɛ'kpam mini lubbernima daabilim mɔɣili ŋɔ ni.[12][13]

Daabilim shɛli din mali yaa pam mɔɣili ŋɔ shee saha ŋɔ nyɛla zaŋ n-ti Angolan State nyɛla daamɔn. Mɔɣili maa nyɛla din mali daamɔn ŋɔ pam Chitamba-Lulo Kimberlite Cluster din be Lunda Norte yaɣili. Lunda Norte yaɣili mini Lund Sul yaɣili nyɛ din mali daamɔn pam Angola.[14]


  1. 1 2 Kwango River. Encyclopædia Britannica.
  2. 1 2 Kwango. The Free Dictionary by Farlex of The Great Soviet Encyclopedia.
  3. ↑ Kwango River Project. BRC Congo Development S.P.R.L.; Kwango Mining S.P.R.L..
  4. ↑ Livingstone, Justin D. (2019). Glossary of Key Terms in the Missionary Travels Manuscript. Livingstone Online. Retrieved 6 April 2025.
  5. ↑ Bethwell A. Ogot (July 1992). Africa from the sixteenth to the eighteenth century. UNESCO. pp. 580, 601, 605. ISBN 978-92-3-101711-7. Retrieved 24 January 2011.
  6. ↑ Ogot, p.607
  7. ↑ Angola. History.com. A chirim ya: Invalid parameter "=history" in <ref> tag. The supported parameters are: details, dir, follow, group, name.
  8. ↑ Brownlie, Ian; Burns, Ian R. (1979). African boundaries: a legal and diplomatic encyclopaedia. C. Hurst. p. 492. ISBN 978-0-903983-87-7. Retrieved 25 January 2011.
  9. 1 2 James, W. Martin; Broadhead, Susan Herlin (2004). Historical dictionary of Angola. Scarecrow Press. pp. 41–. ISBN 978-0-8108-4940-2. Retrieved 25 January 2011.
  10. 1 2 Kwango.
  11. ↑ Kwango River. Encyclopædia Britannica.
  12. ↑ Fish, Bruce; Fish, Becky Durost (May 2001). The Congo. Infobase Publishing. p. 14. ISBN 978-0-7910-6198-5. Retrieved 25 January 2011.
  13. ↑ Heintze, Beatrix (2008). Angola on the move: transport routes, communications and history. Verlag Otto Lembeck. p. 85. ISBN 978-3-87476-553-4. Retrieved 25 January 2011.
  14. ↑ De Beers, diamonds and Angola developing an understanding 37–39. Dockstock – Documents for Special Business and Professionals.