Kofi Abrefa Busia
Kofi Abrefa Busia (O dɔɣim daa lula silimin gɔli July biɛɣu pia ni yini 1913 yuuni(11 July 1913). O daa ti kanila silimin gɔli August biɛɣu pihita ni ayi ka dali yuuni 1978(28 August,1978) O daa nyɛla Ghana siyaasa toondana ka lahi nyɛ karimba kpema ŋun daa nyɛ Prime Minister n zaŋ n-ti Ghana zaŋ gbaai yuuni 1969 hali na ni 1972 yuuni. Di ni daa niŋ ka o nyɛ kpɛm ka lahi nyɛ Prime Minister, o daa zaŋla sooja zalkpana nyɛla n labisi yɛlvuhi gomlanti na tiŋgbaŋ ŋɔ ni.O daa nyɛla fukumsi buɣi bahi ni ŋme ka fa gomnanti o nuuni, 1972 yuuni.
Piligu
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Busia nyɛla bi ni dɔɣi so Wench tingbani din be Brong Ahafo Region. (Bi ni pa boli shɛli Bono Region la). Wenchi pa nyɛla di be Bono Region tingbani.
O daa dɛigi O shikuru banŋsim Methodist shikuru Wenchi tinŋ puuni, Mfantsipim school Cape coast tingbani n ti pahi Wesley college Kumasi yuuni 1931 hali ni 1932. O daa nyɛla ŋun wuhi Wesley college ka Naanyi chanŋ Achimota college ni o ti dɛigi baŋsim n pahi yuuni 1935 ka lahi wuhi ni maa ni gba. O daa dɛigi o tuuli degree shahara gbanŋ zanŋ jɛndi Honours in Medieval ni ti pahi Modern History University of London zaŋ jɛindi lala saha maa. O daa lahi nyɛla ŋun chanŋ University College, Oxford, n ti bohim baŋsim ŋuni n daa nyɛ tuuli Africa nira ŋun karim lala College maa. O daa labina Gold Coast na 1942 puuni. O daa dɛigi BA (Hons) zanŋ jɛndi Philosophy, Politics mini Economics (1942, MA 1946) n ti pahi Dphil zaŋ jandi social Anthropology yaŋli yuuni 1947 Nuffield College Oxford, O daa sabi thesis ka di lahabali zuɣu nyɛ " Nanima zaa shei ti saha ŋun siyasa soli zuɣu n ti Ashanti nima. Lahabali ŋun daa nyɛla din zanŋ taɣibu na Ashanti siyasa puuni.
Siyaasa tuma
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Busia daa tum tuma 1942 yuuni hali ni yuuni 1949, ka bi daa lahi pigi o tuuli karimba African studies yaɣ'li. ŋuni ndaa lahi nyɛ tuuli Africa nira ŋun daa mali zaashɛi University college din daa be Gold Coast la( bini pa boli shɛli University of Ghana la). Yuuni 1951 Ashanti Confederacy nim daa piigi o mi n niŋ Legislative Council puuni. Yuuni 1952 O daa nyɛla toondana n zaŋ ti Ghana Congress Party, ban daa ti zanŋ bi kpalanzuya gbini bi mini ban daa bori nam maa ka pa boli bi manŋa United Party UP.
O ni daa nyɛ toondana zanŋ ti ban bɛ saɣiti Kwame Nkrumah party maa, o daa nyɛla ŋun zo n yi sanbanni ka o daliri nyɛmi ni nyavili n daa ŋmeri salim. 1959 yuuni Busia daa leegi Professor n zaŋti Africa Sociology mini kaya ni taɣada yaɣili, o daa deela lala shahara ŋɔ maa University of Leiden din miri Hague, Netherlands. Yuuni 1962 hali ni 1969 O daa nyala ŋun doli St. Anthony's College, Oxford.
Linjimanim ni daa daagi Nkrumah gomilanti n luhi, o daa nyɛla ŋun labina Ghana yuuni 1966 March goli ni, n ti tumdi n tiri National Liberation Council (NLC) nti General Joseph Ankrah, tiŋ maa ni linjima nima kpema;[1] bɛ daa lahi piigi o la Chairman n ti National Advisory Committee n ti NLC. 1967 hali ni 1968 yuuni, Busia daa nyɛla chairman zaŋ ti center for Civic Education. O daa zanŋ la lala saha maa n tom o manŋ tooni n ti leigi toondana. O daa lahi nyɛla ŋun be Constitutional Review Committee niriba la puuni. NLC ni daa niŋ ninmohi n bahi siyaasa tali ŋɔ zuɣu , Busia nti pahi Lawyer Sylvester Kofi Williams mini bi zonima ban daa be UP kpala bɛ gba party ka piigi yuli n bolli ni Progress Party (PP).
1969 yuuni puuni, PP nima daa di parliamentary jintori kuɣusi bini kɔbiga ni anu(105), kɔbiga ni pihinahi(140) puuni ka di daa yoogi soli nti Busia ka O daa leigi Prime Minister. Busia daa tuɣu NLC's Anti-Nkrumaist Stance ka daa kpei liberalised economic System. Bi daa nyɛla ban kari Nagerianim kamani million pirigili ka chɛ ka ti liɣiri dariza shɛgi tinŋa Kamani vabu pihinahi ni anahi (44) kɔbiga puuni 1971 yuuni ka di daa niŋ salo ma nyɛɣasim.Saha shɛli O ni daa be Britain O daa alaaffee zuɣu maa Ignatius kutuAcheampong gomnanti yaɣali maa daa nyɛla ban daagi Busia gomnanti yaɣali ma luhi silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali, 1972 yuuni. Busia daa nyɛla ŋun kpalim England, ka daa labi Oxford University, O daa lɛbi Naawuni dini August yuuni 1978 doro din yuli nyɛ heart Attack la.
Kundivihira
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]- ↑ A chirim ya: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named:0