Yiɣi chaŋ yɛligu maŋamaŋa puuni

Gbali ni boɣu

Diyila Dagbani Wikipedia
Gbali ni boɣu
Di yuli yaha"Cerebrovascular accident (CVA)", "cerebrovascular insult (CVI)", zuɣupurini sarati
Zuɣupurini foto "CT Scan" din wuhiri nudirigu yaɣili zuɣupuri kpibu , ka diliri nyɛmi ʒi soli n ŋari. Lala anfooni ŋo taɣibu nyɛla binshɛli din bi nei viɛnyela di saha shɛli gbali ni boɣu ŋo ni tuui niŋ.[1]
Ashibti yaɣili"Neurology"
NahingbanaNingbuna yaɣi yini kpibu, yɛltoɣa bi yɛri vienyɛla, ninsabiga, muɣisigu di yi kana ningbuna yaɣi shɛŋa kpiɣibu beei n zaŋ ku bukaata, kamani boɣu, gbali ni din pahi, nangbani ŋmaligibu[2]
Din taɣiri ŋa naIschemic (blockage) and hemorrhagic (bleeding)[3]
Din ni tooi ʒi ŋa naʒi duli, taba nyubu, barilim , kpam yi galisi niri ningbuna nu, shikiri doro, yaan nina doro, suhuni dori shɛŋa[4][5]
Vihibu sɔyaDi dolila nahingbana ni zuɣu anfooni yaabu[6][7]
Dɔr' shɛŋa dini ŋmaniKum ( di yi niŋ ka shikiri bi zoogi niri ʒim ni)[6]
TibibuDi dolila di balli
Doro bahindibuNiriba prigili bi paari yuuni
Di yɔlibu biɛhigu ni42.4 million (2015)
Di Kum6.3 million (yuuni 2015)

Gbali ni boɣu nyɛla dori shɛli din gbaari nira di yi niŋ ka ʒim bi dori viɛnyela n chani o zoɣu puri ni. Ka lala ŋo che ka zuɣu puri maa yaɣi shɛŋa kpira.[3] Gbali ni boɣu doro ŋo nyɛla din pu buyi zuɣu : n daam "ischemic" di yi ti niŋ ka ʒim bi zori viɛnyela niri zuɣu puri ni, din pahi ayi n nye "hemorragic", din kanna di yi ti niŋ ka lala ʒi soya ŋo tahika ʒim yi n kpe zuɣu puri maa yaɣi shɛŋa.[3] Di ʒii buyi ŋo zaa nyɛla din che ka zuɣu puri maa yaɣi shɛŋa bi tumdi viɛnyela.[3] Gbali ni boɣu nahingbana shɛŋa n nye: di che ka niri bi tooi kpuɣiri o ningbina yaɣi shɛli, bee ka niri ningbuna yaɣili kpira, yɛlgola zaŋkana gbaabu bee yɛltoɣa yelibu polo, ninsabiga, bee ka niri ninbili yini zom.[2] Lala nahingbana ŋo nyɛla din yiri polo di yi niŋ ka gbali ni boɣu doro ŋo pili.[2] Di yi niŋ ka nahingbana maa bi paagi awa zaɣi yini bee awa dibaayi, di boonilila "transient ischemic attack (TIA)" din gbunni nye " gbali ni boɣu din kana ka gari" saha shɛŋa di lahi booni li gbali ni boɣu zaɣi bila..[2] Gbali ni boɣu din daliri doli zuɣu ni ʒisoya tahibu maa nyɛla din ni tooi tahi zuɣu yaali taliga na.[2] Saha shɛŋa nahingbana shɛŋa ni tooi kpalim hali di yi niŋ ka niri nya tibbu.[3] Yɛlgola din ni tooi kana niri biɛhigu ni di ti niŋ ka o nye gbali ni boɣu doro n nye: kohingu nti pahi saha shɛŋa di ni tooi che ka niri ku tooi lahi gbubi dulim.[2]

Binshɛli din zoogi ka di tahiri doro ŋo na n nye: ʒi duli.[4]din pahi n nye: shigaari bee taba nyubu, barilim ti yaɣi, kpam yi galisi niri ningbuna ni, shikir doro, di yi niŋ ka niri na mini nya binshɛli dini boli "gbali ni boɣu zaɣi bili la" , yaan nina doro, ni suhu ni dori shɛŋa gba.[4][5] Di ni boli shɛli " ischemic stroke" la nyɛla din gbaari nira, di ni niŋ ka binshɛli ŋari ʒi soli din kpɛri ni zuɣu puri ni.[8][9][10] Di dabam shɛli di ni boli "hemorrhagic stroke" nyɛla din gbaari nira di yi ti niŋ ka ʒi soli ʒahigi ka ʒim yi n kpe niri zuɣupuri ni bee poli shɛli din be zuɣupuri ni binshɛli din pilli sunsuni.[8][11] Poi ka bi ti yɛli ni niri mali lala doro ŋo, bi yɛn vihila o ningbuna n nye nahingbana shɛŋa din be di ni, ka lahi yaagi o zuɣu foto dini mi shɛli "CT scan" beei "MRI scan".[6] "CT Scan" ŋo nyela din ni tooi lihi bo ʒi soya din ŋma beei n ŋahigi, amaa di ku tooi lihi gbaagi ʒi soya din ŋari.[7]Vihisi kamani "electrocardiogram" din lihiri niri suhi ni tumdi shɛm, nti pahi niri ʒim ni vihibu gba nyɛla bini niŋdi shɛli ni bi bo n nya daliri shɛli din tahi doro maa na.[6] Saha shɛŋa, di yi niŋ ka shikiri ka niri ʒim ni, dibahi bahandi kum yi mali niri yuugi, di nahingbana ni tooi chaŋ nti ŋmani gbali ni boɣu nahingbana.[6]

Di ni yɛn doli so shɛŋa n gu ka taɣi lala doro ŋo n nye: ka di baligi binshɛŋa din tahiri li na, beei ka di yɛligi ʒi soya din be niri zuɣupuri ni, nti pahi tima zaŋ ti niriba ban mali suhuni doriti ni dori shɛŋa din che ka ʒim gbihira.[2] Tima kamani Aspirin beei statins nyɛla bini mali shɛli tira n taɣiri gbali ni boɣu doro.[2] Gbali ni boɣu yi gbaagi so, di tu ni di di valiŋ n bo tibiri suŋ n ti o.[3] Doro ŋo yi pili, ka di daŋ gbaali kamani awa dibaata ni dibaanahi ni pirigili sunsuni, di nyɛla binshɛli dini ni tooi zaŋ tima din nyeligira ʒi shɛŋa din gbihi maa n tibi.[2] Di yi niŋ ka niri yaɣi shɛŋa kpi, tibbu soya shɛŋa biɛni ka bi ni tooi zaŋ ni di labisi lala yaɣili maa na ka di ni lahi tooi tum tuma: amaa lala ŋo bi zoogi yaɣa pam diniya yaanga zuɣu.

Yuuni 2013, niriba ban kalinli daa yaɣi million dibaayobu daa nyɛla ban nye "ischemic stroke" ka million dibaata ni chanji daa nye " hemorrhagic stroke".[2] Yuuni 2015, niriba million pihinahinaayi , ban na min pun nye gbali ni boɣu doro ka na be bi nyɛvuli ni.[2] Yuuni 1990 ni 2010 sunsuni, gbali ni boɣu doro kalinli daa nyɛla din boori yuuni kam kamani vaabu pia zuɣu ( duniya yaɣi shɛŋa din daa lɛbigi vienyɛla) ka nye din kalinli daa leei pahiri yuuni kam kamani kobigi puuni vaabu pia ( duniya yaɣi shɛŋa lɛbigimsim ni bi zoogi).[12] Yuuni 2015, gbali ni boɣu doro n daa nye dori shɛli din pahiri ayi n tahiri kum na ninsalinima ni, ka niriba ban daa kani ka di daliri nye gbali ni boɣu lala yuuni maa kalinli daa nyɛla million dibaayobu. Gbali ni boɣu ni gbaagi ninvuɣ'shɛba pirigili nyɛla ban bi paari yuuni. Di yi pu niriba ban mali li buta zuɣu, vaabu buyi nyɛla ban yuma yaɣi pihiyobunaanu.[12]

  1. Ischaemic stroke (en).
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Donnan, Geoffrey A. (2008-05-10). "Stroke" (in English). The Lancet 371 (9624): 1612–1623. DOI:10.1016/S0140-6736(08)60694-7. ISSN 0140-6736. PMID 18468545.
  3. 1 2 3 4 5 6 What Is a Stroke? (March 26, 2014).
  4. 1 2 3 Who Is at Risk for a Stroke? (March 26, 2014).
  5. 1 2 Hu, A (November 2018). "Oral Anticoagulation in Patients With End-Stage Kidney Disease on Dialysis and Atrial Fibrillation.". Seminars in Nephrology 38 (6): 618–28. DOI:10.1016/j.semnephrol.2018.08.006. PMID 30413255.
  6. 1 2 3 4 5 How Is a Stroke Diagnosed? (March 26, 2014).
  7. 1 2 (July 2009) "Acute stroke diagnosis". American Family Physician 80 (1): 33–40. PMID 19621844.
  8. 1 2 Types of Stroke (March 26, 2014).
  9. Roos, Karen L. (2012). Emergency Neurology (in English). Springer Science & Business Media. p. 360. ISBN 978-0-387-88584-1. Archived from the original on 2017-01-08.
  10. Wityk, Robert J.; Llinas, Rafael H. (2007). Stroke (in English). ACP Press. p. 296. ISBN 978-1-930513-70-9. Archived from the original on 2017-01-08.
  11. (December 2005) "Risk factors for subarachnoid hemorrhage: an updated systematic review of epidemiological studies". Stroke 36 (12): 2773–80. DOI:10.1161/01.STR.0000190838.02954.e8. PMID 16282541.
  12. 1 2 (January 2014) "Global and regional burden of stroke during 1990-2010: findings from the Global Burden of Disease Study 2010". The Lancet 383 (9913): 245–54. DOI:10.1016/S0140-6736(13)61953-4. PMID 24449944.