Yiɣi chaŋ yɛligu maŋamaŋa puuni

Elizabeth Blackwell

Diyila Dagbani Wikipedia
Elizabeth Blackwell
ninsala
Paɣa bee dooPaɣa Mali niŋ
O ya TiŋgbaŋAmerica, United Kingdom of Great Britain and Ireland Mali niŋ
Yuli din nyɛ a balliElizabeth Blackwell Mali niŋ
YumaŋliElizabeth Mali niŋ
Daŋ yuliBlackwell Mali niŋ
Doɣam dabsili3 Silimin gɔli February 1821 Mali niŋ
Dɔɣim TiŋaBristol Mali niŋ
Kpibu dabisili31 Silimin gɔli May 1910 Mali niŋ
Kpibu sheeHastings Mali niŋ
Simsibu sheeKilmun Mali niŋ
BaSamuel Blackwell Mali niŋ
MaHannah Blackwell Mali niŋ
TizoEmily Blackwell, Henry Browne Blackwell, Anna Blackwell Mali niŋ
DaŋBlackwell family Mali niŋ
Bala yɛlibu, sabbu bee buɣisibuSilmiinsili Mali niŋ
Tum' baŋsimessay Mali niŋ
Shikuru shɛli o ni chaŋBedford College, Geneva Medical College, State University of New York Upstate Medical University Mali niŋ
Pin' shɛŋa o ni deeNational Women's Hall of Fame, Ohio Women's Hall of Fame Mali niŋ

Elizabeth Blackwell daa nyɛla bɛ ni dɔɣi so America tin-gbanni . Bɛ dɔɣi o la ( Silimiin-goli February dabaata dali, yuuni 1821 ni - ka o kani silimiin-goli May bɛɣu pihita ni yini dali, yuuni 1910 ni). America zaa, ŋuna n daa nyɛl tuuli ŋun karim n deei dɔɣite tali shehira gbaŋ ( Degree) ka nyɛ paɣa, ŋuna n daa lahi nyɛ tuuli paɣa so ŋun karim deei lala baŋsim maa United Kingdom kundivihira puuni[1]. Blackwell daa nyɛla ninvuɣ' so ŋun kpaŋ o maŋa pam paɣaba zaŋ chaŋ paɣaba doɣitetali karim polo America puuni ni United Kingdom zaasa. O kpaŋ maŋ ŋo zuɣu che ka bɛ teeiri o yala yuuni kam pulini ka di nyɛ bɛ sabila o yuli m pa salima cheeni nim zuɣu m mali tiri paɣa kam ŋun kpaŋ o maŋ pam lala yahili maa.[1]

Blackwell daa na bɛ tɛɣiri ni o ti lebi dɔɣite[[1]]. O daa karimmi n lebi karimba din yɛn soŋ oka o tooi gbubi o malibu. Sokam daa teɣiya ka lala tuma ŋo kuli nyɛ tuun shɛli paɣaba man ni tooi tum shɛli lala saha maa (1800s), to amaa, daa ti bi lahi gbaali yaha. Daliri shɛli zuɣu Blackwell man daa pa bori ni o karim dɔɣite tali n daa nyɛ o zosimo ni daa ti gbaai doro ka yɛli ni doro maa naan ku wum o pam din deei yi di niŋ ka ka o paɣa kpee n yɛn liɣiri o zuhu. Blackwell ni daa wum lala, o daa sabi gbana pam n niŋ dɔɣite tali shikuru kɔrisi amaa ka bɛ zaa so bi ti o soli ni o karim bɛ shikuru ni pirimla o daa nyɛ paɣa zuɣu, gbaai yihila Geneva Medical College New York, ka doo daa dem m piigi o ni o kana ti karim[[2]][[3]]. Lala yuuni maa (1847), Blackwell daa lee paɣa ŋun nyɛ piligu n chaŋ dɔɣite shikuru United State tingbani[[1]]. Yuuni 1871, Geneva Medical College daa nyɛla bɛ kpari shɛli ka zaŋli ka daa labisili ti niŋ Syrinacuse University hali ni yuuni 1950 ka bɛ daa yihili ka bolli Suny update Medical University, ka daa kali Blackwell m pahi bɛ shikurubi` kpɛma puuni [[4]].  

Blackwell daa yihi o piligu Buku ka di jendia puuni doro yuli booni typhoid fever 1849 yuuni, Buffalo Medical Journal and monthly Review kpanjɔɣu puuni, o ni daa kuli karim naai [[5][[6]], lala sabbu maa n daa nyɛ sabiri sheli din nyɛ piligu United States dɔɣite ni sabi ka nyɛ paɣa. Dimbɔŋɔ daa nyɛla din wuhi o ni mali zaɣa shɛli zaŋ kpa ninsalinima ni mali muhisuɣu shɛŋa,  ka lahi bori aadalichi n tiri paɣaba ti ʒileli puunni [[7]].

Blackwell mini o tizo emily Blackwell daa kpa ʒiŋgama tuma duzuɣu bɛ ni daa bɔli shɛli "New York Infirmary for Women and Children" 1857, n daa leri bihi mini paɣaba baŋsim zaŋ jendi di ni niŋ talahi shem ni paɣa karim shikuru [[7]]. Blackwell daa kpaŋ o maŋ pam yuuni 1961 America nima ni daa zabiri tab' la, o daa lahim neesi bihi ka bɛ wbori alaafee tiri barinima ka lahi kpa " Medical school for women". O (Blackwell )ni daa labi England, o daa soŋya ka bɛ kpa "London School of Merdicine for Women" yuuni 1874

Yuuni 3rd February 1821, ka bɛ daa dɔɣi Elizabeth, Bristol, England tingbani, o ba (Samuel Blackwell) daa tumdila shikiri tuma, ka o paɣa mii daa nyɛ Hannah (Lane) Blackwell.[[8]][[9]] o daa malila biɛya,bi daa nyɛla bi niribaa ayi Anna mini Marian, o daa laɣi mali tizobihi ayobu; bɛni n- nyɛ Samuel( Samuel daa kpɔɣila Anointte brown), Henry( henry daa kpɔɣila Lucy stone), Emily( Emily daa nyɛla bi pʋɣʋbɛliso ŋɔ daa paɣi bi pʋɣ'si ayi shɛba bɛni daa naagi medicine US tigbani), ka Sarah mini Ellen (daa nyɛla writers),John mini Geoge daa lahi mali o  bipuɣin'tab anaɣi, bɛni n- daa nyɛli Barbara, Ann, Lucy ni Mary amaa bin daa leei nyɛla tumtumdiba yil' maa ni (maidens).[[10]]

Yuuni 1832, Blackwell mini o daŋ daa yihisi Bristol, England, n kuli New York dama o ba ( Samuel Blackwell) shikiri tuma duzuɣu maa zaa daa dila buɣum.[[7]] Bɛ ni daa labi New York, Samuel Blackwell daa lebi la "Abolitionist" bin daa tuɣuri n kariti paɣaba, daba ni bi leri nahingu biɛhigu la. Dinzuɣu, di daa kpalim zooya pam ka Samuel mini o daŋ gbaari gbaabu bɛ didu saha zaŋ kpa bɛ ni kuli yen niŋ shɛm ka salinim' che paɣaba, daba ni bi leri nahimbu. Lala ŋo daa che ka Hannaf (Samuel paɣa) haŋkal zaa labi bihi viɛnyɛlinga wumsibu polo. Din kuli yɛn gu ka tahi bihi bubu, Barbara Blackwell daa sabirila bia kam ni tum taali sheli, din deei yi ti niŋ ka di zooi pam, ka bɛ yihi o bɛ gbaabu saha maa ni din kuli yɛn che ka o bi lahi pahi lala. Samuel gba daa ti o bihi maa gab'wahinli pam zaŋ kpa bɛ shikuru karimbu polo.[[8]] Samuel Blackwell daa mali zaɣa pam ka lahi niŋdi o bihi nimmohi zaŋ kpa bɛ daadiini mini bɛ shikuru karimbu polo. O dihi tabili daa nyɛmi ni bia kam di bahi bahindi bipuɣinga tu ni o mali soya kam din kuli yɛn sɔŋ o ka o too zaŋ Naawuni ni ti o baŋsim shɛli n ku bukaata biɛhigu ni. Lala saha maa, niriba pam daa kuli tiɛhimi ni paɣa ku tu ka o biɛla daaŋa ni bee ka o nyɛla karimba n wuhiri shikuru. Karimba shɛba ban daa wuhiri Blackwell daa nyɛla Gomnanti ni yori shɛba ka sheb mii daa kuli nyɛla o ba gba ni daa kpuɣI shɛba ni bɛ soŋ di o bia maa o bɔhimbu ni. Dimbɔŋɔ daa che ka o dii bi too niŋdi niŋdi ningbina ni o taba nahila o daŋ o ni daa kuli yiɣisirina [[10]]. Di daa bi yuui, ka Blackwell ba (Samuel) daa kani. Lala saha maa o ( Blackwell) daa nyɛla yuunn pia ni ayopɔin (17). Bɛ daa labila Cincinnati ka o ba maa naan yi kani, ka yɛ buni din daa dii bi galisi n niŋ bɛ nuuni.

Blackwell malibu maa daa mali muhisuɣu pam zaŋ kpa bɛ arizichi polo ka dimbɔŋɔ bi yi shɛli pahala bɛ ba ni kani ka che sheli maa daa bi yaɣi lala. Din daa ti miigi, Blackwell mini Anna, ni Marian daa kpala shikuru, ka piig yuli bolli ni " The Cincinnati English and French Academy for Young Ladies"[[11]], bi shikuru bihi maa ni daa yori lahi shɛŋa maa daa soŋ Blackwell mini o mabihi maa ka bɛ lahim lihiri[[10]]. Blackwell yaa daa dii lan ka paɣaba mini bi'leri nahingu tuhikari la polo dama o zaɣa zaa daa kpalimla bɛ shikuru maa gbubbu ni[[8]].

Yuuni 1838 December ni, Blackwell ma bia, Anna daa dɔliso niŋ dolo dolo jema sheli din yuli daa nyɛ "Saint Paul's Episcopal Church". Amaa, yuuni 1839, Blackwell daa tahi o hankali din daa ti niŋ ka william Henry channing paai na Cincinnati. Channing, ŋun daa nyɛ pasta zaŋ ti Unitarian church daa labisi Blackwell na ka o ti doli Unitarian church n jemda. Dimbɔŋɔ daa che ka bɛ shikuru maa yaa gbarigi ka daa ti bahi kpi yuuni 1842. Blackwell daa kpalim wuhirila "private" shikuru ti.[8]

Channing ni daa paa cincinnati, blackweii suhu daa lahi labina shikuru karimbu ni pam. O daa lahi pili karimbu, ka sabiri salin' ŋmahi ka daa lahi doli dolo dolo nim ( Quarker, Millerite, Jewish). 1840s yuma ni, o daa lahi tehiri ka sabiri n niŋ o daashili buku(diary) puuni, o daa lahi sabiri washiika nima zaŋ jendi paɣaba biɛhisuŋ polo hali o daa tim nuu Harrison toon tali bɔbu polo 1840[8]

Yuuni 1844, blackwell tizo, Anna daa sɔŋ o ka o daa lahi nyɛ karimba tali tuma din yɔri daa paai $1,000 ($34,554) yuuni pulini England yahili din yuli daa nyɛ Henderson, Kentucky. O nini daa tihi tuma maa pam to amaa o biɛhigu shee daa nyɛla muhisuɣu n-ti o. O daa lahi nye dab' tali ni nyɛ binshɛɣu ka di daa lahi niŋ o muhusuhu pam ka di ka zaŋbuɣusi. O daa sabi niŋ o daashili buku(diary) ni, "kind as people were to me personally, the sense of injustice was continually outraged; and at the end of first term of engagement I resigned the situation [[12]]. O daa ni chira ayɔbu ni ka daa lahi labi cincinnati [13]

Persuit of Medical Education

[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]

Yaha, Blackwell tizo Anna daa lahi soŋ o ka o nya tuma, o daa pa wuhirila yila Asheville, North Calorina ka o niya daa nye ni o zaŋli n lahisi lihiri kamani $3,000 din yen soŋ o o dohite tali shikuru maa polo.  Blackwell daa nyɛ pasita yuli daa booni John Dickson Ashevillle maa ŋun daa sɔŋ o ka o lahi pili o dɔɣite tali maa karimbu. Ashevillle maa, Blackwell kɔŋko biɛhigu daa lahi pa o muhisuɣu.  O daa lahi kpa alahiri dali shikuru m wuhiri niriba bini kuli yɛn niŋ shɛ ka daba gbaɣibu mini nahingu yihi ka firi ti ʒileli puunni[8]

Elizabeth Blackwell

Di daa bi niŋ dabaayi ka Dr Dickson shikuru maa gba kpari. Blackwell daa yimi n tahi shikuru sheli (bɛ ni daa mi Charleston, din daa be Dickson tizo sulinsi ni) n ti lahi pili wuhibu(1846). Dokta Dickdon tizo daa sɔŋ Blackwell ka sabi washiika nima n-ti dɔɣite tali shikuruti amaa bɛ so daa bɛ ti ba soli ni Blackwell karim bɛ sani. Yuuni 1847, Blackwell daa yi Charleston n labi Philadelphia (New York ) ka o niya nyɛ ni o niŋ vihigu zaŋ jendi anfaani shɛŋa din be dɔɣite tali shikuru chandi ni. Blavkwell suɣigu daa kuli nyɛ mi ni Philadelphia dɔɣite tali shikuru maa deei n niŋ bɛ shikuru ni ka o karim[13].

Blackwell ni daa kuli paai Philadelphia, o daa sohimi chaŋ n-ti be Jonathan M. Allen sani n bɔhim "anatomy" (binvura mini bɛ ningbun tuha) din kuli yɛn che ka shikuru sheli deei gi o tiŋ maa ni ( Philadelphia ). Blackwell daa bi niŋ saha dama shikuru kam daa zahisiya ni bɛ ku deei gi o. Doɣite sheba daa sahisi o ni o chami paris n ti  karim ni bee ka o ni'm o maŋ ka doo n nye o la din yɛn che ka shikuru shikuru sheli deei gi o. Daliri shɛŋa din daa kuli che ka be bɛ moŋdi o "admission"  maa n daa nyɛ; (1) o ni daa nyɛ paɣa maa sokam daa teɣimi ni o ka di fahim (2) Bi daa bi  yu ni bɛ ti binshɛɣu din yɛn soŋ o ka o tooi bɔhim hali o yi bɔɣim n gari dɔbbi maa zaa. O suhu ni daa kuli yahiri dɔɣite tali maa zuɣu kɔŋko, o daa sabila gbana n-ti shikuru kolinkoba pia ni ayi.

Medical Education in USA  

[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]

Yuuni 1847 October ni, Geneva Medical College (New York) daa ti Blackwell soli ni o karimmi o dɔɣite tali maa bɛ shikuru ni. Blackwell ni daa nyɛ paɣa maa zuɣu, shikuru kpamba maa daa zaŋla o shikuru maa ni kpebu na n sɔŋ bɛ shikurubihi maa ni bɛ piima " o kpemina bee o di  kpena". Shikurubihi maa ban daa zaŋ li mi n niŋ diɛma ni yere yere amaa ka daa leei piigi ni bɛ kpɔhi mi o[14][15]

Portrait of Elizabeth Blackwell in America

Blackwell ni daa chaŋ shikuru maa ni, shikuru bil' kam ŋun daa be ni daa lihirimi ʒiemdi o dama o nyɛ paɣa zuɣu. Lala zuɣu o gba daa girila o loŋ ka zaɣisi  ni o bi  yɛn pii zɔsimo. Bɛ ni daa ti tiba dabisa biɛla ni bɛ kuli yiŋa n-ti vuhi, Blackwell daa labi o biɛhigu shee (Philadelphia) n-ti be o beli so sani. Nimaani, o daa sabi n-ti tiŋ' maa ni ashibiti nimani bɛ ti o soli ka o mali o ni daa bɔɣim sheli biɛla maa n kuri anfaani. Ashibiti yuli daa booni "Blockley Almshouse" daa ti o soli ka o chaŋ n-ti be nimaani m bɔhindi m paɣira. Hali di daa bi niŋ tom ti o maa zaa yɔli, dɔɣite bihi sheba bin daa be nimaani maa daa je o soŋbu zaŋ kpa barinima tibbu pɔlo. Blackwell daa lebiginsim pam o bohimbu maa nimaani amaa binshɛɣu din daa nyɛ o muhisuɣu daa nyela "Typhus" ( dori biɛhu din sahindi niri binnyori ni o sopuhu zaa} barinima lala yahili maa. Dimbɔŋɔ zuɣu daa che ka o sabi n jendi "Typhus" doro ŋo bɛ naabu saha  (Geneva Medical College). Lala sabbu maa nyɛbili daa kuli jendila ninsalinima daalaafee ni bɛ biɛrisuŋ din kuli yɛn niŋ ka bɛ daalaafee niŋ tabata[8]. Yuuni 1849 January 23rd, Blackwell daa leei paɣa so ŋun nyɛ piligu n karim deei dohite tali shehira gbaŋ (Degree) United States zaa [16][17][18]Tiŋ' maa ni lahibaya kpanjɔɣu daa yihi o karim naai (graduation) maa polo ni, din daa poli gili luhili kam naa, Charles Lee daa wuhi o o nintiɣili ka da ti o o (Blackwell) jilima ni nyɛ shɛli [19]

Medical Education in Europe

[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]

Yuuni 1869 April ni, Blackwell daa gbaai ya ni o labi Europe n-ti tuhi o bɔhimbu. O daa gili kaai ashibiti nim biɛla ka daa lahi labi paris tingbani. Europe maa, Asibiti nim pam daa zahisi o ka di nyela o ni yere paɣa maa zuɣu. Silimiin goli June ni, "La Martenitē"[15] daa sahiya n-ti Blackwell ni o tum bɛ daa ashibiti ni  amaa ka daa leei yeli o ni bɛ yen gbubi  o mi ka nŋn na nye shikuru bil' la amaa ka dohite maŋli. Ashibiti maa ni, Blackwell daa zaŋ o maŋa n tabili Hippolyte Blot, ŋun daa nye dohite bila ka be La Maternite ashibiti ma ni. O daa nye baŋsim pam dohite ŋo sani. Yuuni maa bahigu polo, Paul Dubois (dohite) daa yina ti di alizama ka di wuhiri ni Blackwell nyela ŋun ni tooi leei dohite biŋ ŋun yen lihiri paɣ'punim alaafee zuɣu United States zaa [15]

Yuuni 1849 November 4th dali, Blackwell daa tibiri bara ( bia) ka o nuu to ti' kom ka di chahisi n lu o ninni ka o nuzaa polo nimbila daa zom, dimbɔŋɔ daa sahim o suhu pam dama di daa naan pa tooi moŋ o ka o ku tooi lahi karim o dɔhite tali maa[13]. O ni daa nya alaafee naai, bɛ daa kpuhi o ashibiti yuli daa booni " St Bartholomew's" London tingbani yuuni 1850. O daa bɔhim o yaa tariga nimaani dibahi bahindi James Paget's sani. Blackwell daa soŋ ashibiti maa o ya tariga dama bi daa bi tuhiri o kamani o ni daa be United States [8]

Blackwell daa tehiya ka paɣaba mali jilma London gari United States, dimboŋɔ zuhu daa che ka o niŋ nia ni o ni labi United States (New York) n-ti yooi m mammaŋ' tibbu shee nimaani yuuni 1851[8]

Career at  Home and Abroad
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]

Blackwell daa goya bushem n chaŋ British n-ti tum m bo lihiri ka o niya nyɛ ni o kuli yooi o tuma nimaani. Naawuni daa yu Blackwell ka British nim mi dohite saamba ban be tingbani maa puuni ka dizuɣu daa che ka o lee piligu ŋun mali "Degree" ka be British ni tumdi o tuma yuuni  1858, dimbɔŋɔ zuɣu daa che ka be sabi o yuli ni niŋ be kundinima puuni ka di wuhiri ni ŋuni n-nyɛ piligu ŋun nyɛ paɣa m mali Degree ( 1 January, 1859). Yuuni 1866, barinima daa paa tusaapoin 7,000  n nye alaafee Blackwell ni daa tumda ashibiti shɛli ni maa ka dimbɔŋɔ zuɣu daa che ka United States nim bori ni o labina nimaani. Yuuni 1868, "pararrel project" daa kparimi ka bɛ daa lahi yooi (USA) "women Medical College"  n zali dizaani. Lala shikuru maa daa kuli doli la Blackwell hankali parigi sheli o ni daa mali dohite tali ni maa, yuma anahi ka bɛ daa mali n leri shikurubihi baŋsim[8]

Lala saha maa, nyenyonigu daa kpe o mini Emily sunsuuni. Bɛ niribi ayi maa daa kpahirila taba zan kpa ŋun yen lihiri (management) shikuru maa zuɣu. Blackwell nyee ni daa ti nyoni nimaani o daa gbaaiya ni o ni chaŋ Britin n-ti buhisi nya o ni tooi kpa paɣaba dohite tali shikuru ni. Yuuni 1869 July ni, Blackwell daa kpuhi napoŋ n labi Britin.

Yuuni 1874, Blackwell mini Jex Blake(student of the New York Infirmary)daa lahim ya n kpa "women medica school London". Poin shikuru maa yoobu, Blakwell daa na malila zilisigu zan kpa Jex Blake polo dama o ni tooi mali tehi sheli din nye zah' biɛhu. O nini ni daa paa tihi o naai, ka bɛ daa naan yi yoogi lala shikuru maa lala yuuni maa (1874) ka  nia kpani daa kuli nye ni bɛ leri bɛ paɣa tab' baŋsim ka bɛ tumdi ashibiti nim puuni. Blackwell daa zahisiya ni bɛ ti zaŋ bin niɛŋ n buhisiri (experiment)  n wuhiri shikurubihi maa dama o daa nyɛli ka di nyela nahingu n ti lala bin niɛŋ maa.

Bɛ ni daa kpa shikuru maa n naai, Sophia Jex Blake daa pa bi lahi doli o karimba kuro( Blackwell ) noli. Blackwell well n daa leri shikurubihi maa pahidohisotɔhin' tali baŋsim. O daa tum li hali ni yuuni 18744 ka daa labi yiŋ ni o ti vuhi (retirement). Blackwell shikuru bihi maa daa nyeya ka paɣaba gba ni tooi kuli tum dohite tali ka mani dobba ni tumdili shem maa. Dimbɔŋɔ[20]

Time in Europe-Social and Moral Reform

[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]

Blackwell ni daa labi Britin, yuuni 1869, 0 daa lahi yihi o kpaŋ maŋ polo ka daa lahi soŋdi ni bɛ bo bɛrisun n niŋ tingbani maa puuni. O daa "National Health Society" yuuni 1871[31]. O daa kpahimya kadama o mali saha ni lihiri din yen sɔŋ ka o tooi soŋdi tingbani maa ni biehigu ka di cheni viɛnyɛliŋga. Barbara Bodichon ŋun daa nye o zo daa sɔŋ Blackwell ka o go n gili dunia luhi shɛŋa ka mani; England, France, Wales, Italy ni Switzerlan. [8]

Blackwell daa ku o saha niŋ tingbani maa ni lebiginsim pam yuma din daa kuli gbaai 1880-1895, o ni daa che dohite tuma maa ka labi yiŋ ni o ti vuhi. O ni daa kuli lebiginsim sheli ka niŋdi da nyela, paɣa mini doo laɣimbu doriti gu ka taɣi, dɔɣi sahisi, binneembihi nahimbu yiriŋ ni bɛ dolo dolo Yisa daadiini. Blakwell daa kuli kperimi ka yiri n loɣiri lala  biehigu yeligola maa zaa puuni ka o nia kuli nye kadama di zaa nye naba zani biehigu puuni. O lala kpaŋ maŋ sababiya puuni daa nam tiŋsi ayi, Starnthwaite mini Hadleigh yuuma din gbaai 1880s maa puuni [8]

Blackwell daa dihitabili ni kadama ni bɛ biehisuŋ bɛ dolo daadiini maani nyela din mali sɔŋsim din ka zaŋ buɣisi bɛ dohite bohimbu mini di tuma ni ka dizuɣu daa che ka o yeli karimbanima ni bɛ zaŋ mi li n pahi bɛ wuhibu puuni. O daa lahi che ka bɛ baŋ kadama ni binneembihi sheba tini tehiri ni bɛ tiri ti doriti maa dii ka zah' biɛtali kamani tini tehiri ba shem[21]

Blackwell daa tuhiya pam n guri ka tahiri dohisahisi tima nyubu ni pagorisuhu. O daa galim ka fee zalikpan' sheŋa (Contagius Diseases Acts) ŋan che ka bɛ niŋdi lala binyɛra maa tingbani maa ni. Yuuni 1878,O daa sabi o buku ka boli di yuli " book councel to parents on the moral education of their children", buku maa puuni, o daa yelimi ni kadama paɣa mini doo zaa ni tooi gu bɛ maŋ ka  che be mini so laɣimbu[22]. O daa lahi yeliya, ni paɣa n dii ka kore n zaŋ kpa tab lahimbu polo n gari doo gba.

Niriba ban daa mali buku nima n wuhiri salo nim daa zahisiya ni bɛ ku che ka o zaŋ buku maa yihina polo ni amaa di nyaaŋa, Hatchard daa soŋ o ka bɛ ŋme buku maa n niŋ takada nim puuni. Diyaa yoli, bɛ daa bahi zahisi yu sheli o ni ti buku maa ka daa yeli o ni o tahimili ka bɛ naan yi tooi yihili polo ni. [8]

Blackwell daa mali niriba pam United States mini United Kingdom zaa. O daa tooi sabiri washika nim n tiri  Lady Baron ka o mini o diri fiila zaŋ jendi di ni tu paɣaba mali bɛ yubu shem ka dimboŋo daa che ka o mini Florence nightigale niŋ zori ni taba ka gbaai ni yoogi ashibiti. Blackwell mini Barbara daa niŋ ningbuna yuui hali ka o mini Elizabeth Cady Snaton naan yi ti niŋ zori ni taba. O daa tooi kaari o mini o daŋ din deei yi daa ti niŋ ka o chaŋ bɛ ni be sheli maa. [8]

Amaa, Blackwell daa mali hanli biela di bahi bahindi o yi daa ti galindi so. O mini Florence nightingale daa ŋme nangbankpeeni o ni daa kana o sa "Crimean war" maa saha. Nightingale daa yeli o ni o zŋami o zahisim n labi neesi nim wumsibu shee ka che dohite nim wumsibu[25]. O ni daa yeli o lala, Blackwell ni daa labisi o shem maa daa bi niŋ o nyahisim[35]. O daa galindi ashibiti nim pam bibahi bahindi o mini ban daa ka yɛltɔɣa ni taba hali ka booni be sheba yuya[36]. Blackwell daa lahi mali gaaba ni o shikurubihi maa pam di bahi bahindi bɛ yi daa kuli naai ka ti yɛn tum o ni be yahisheli n tumdi maa. [8]

Blackwell mini kitty Barry

Yuuni 1856, Blackwell man daa mali niya ni o kpa ashibiti maa, o daa chaŋla kalaamba yili ( Orphanage house) ni n-ti bi' yuli daa  booni Kitty Barry  (1848 -1936) Randall's tingbani ni o ti wumsi o. Sabbu wuhiya ni o konko tali zuɣu ka o da piigi o ma ni din kuli yen che ka o mali ŋun yen soŋdi o tuma yiŋa[23]. O daa kuli gbubila bi' maa kamani daŋ la ka niŋdi o nirilim ni din tu shem.

Blackwell daa wuhiri Barry shikuru, hali ka daa ti ti Barry tuma ni o niŋ vihigu ka yeli binshehu sheli din nye  " the law of life with reference to Girl's Education"[24]. Amaa, Blackwell daa bi sahiri ka Barry mini zah'kura miriti taba, paɣaba mini dabba zaa. Barry ŋun maŋmaŋ daa pin nyela vizɔra ka dii je niriba ni kpebu. O daa doli Blackwell n go n gili paai buyɔbu poi ka o (Blackwell) daa naan ti ʒini o yiŋa(Rock house) din daa Hastings, 1879 yuuni. Barry mini Blackwell n daa ku beni hali ni o nyevili tariga. Blackwell ni daa kani naai, Barry daa niŋ yili maa ni dabaayi ka daa naan ti labi Scotland, bɛ ni daa sɔhi Blackwell sheli maa( St Munn's Parish Church)[25]

Barry ni daa ti do o kum bindora zuɣu n yen kpi, o daa yeliya ni o yuri Blackwell pam ni dizuɣu ni o yi kpi ni ban sɔhimi o mini o luhuyini[26]

Blackwell tizobihi maa so da bi kuli doo, Blackwell daa tehiya kadama tab' lahibu nyela bin shahu hankali man ku tooi deei sheli. Hali doo yi daa tahi o zali n yeri o lahibu yɛltɔɣa , o yeri o mi ni o kuto pirigi o maŋa ka o suhu be sheli polo ka o maŋmaŋ be sheli polo.[13]. Hali o ni daa be Geneva Medical College dabbba pam daa lahi o ka o bi deei[27]

To amaa niriba pam daa zilisirimi kadama nachimbil' yuli daa booni Alfred Sachs daa nyela ŋuŋ lahiri Blackwell. Lala nachimbil' maa mini Blackwell daa niŋdi ningbuna ni tab' pam ka dizuɣu daa che ka niriba pam zilisira, Barry gba suhu daa gbaai lala nachimbil' maa pam ka dizuɣu daa che ka o zabiri Blackwell nyuli o suhuni[28]. Blackwell daa malila niya ni o tahi tahi Sachs biehigu ka o gba zaɣa ka paɣaba ni, hali o buka sheli o ni daa yihina 1878, o mini lala nachimbil' maa ni daa diri fiila sheŋa n daa kuli pali di puuni. Lahiʒiba n daa boŋo, Blackwell ni daa kuli yihi lala buku maa na o daa yila Sachs yela ni[8].

Blackwell daa na mali yaa ka kpaŋdi o maŋ pam, yuuni 1895, o daa sabi o maŋmaŋ taarihi ka boli lala buku maa " pioneer Work in Opening the Medical Profession to Women"[29]. O daa  kohi buku maa paai kobisinu polo[8] o ni daa yihi lala buku maa polo naai, Blackwell daa ku saha pam n gori n gindi duniya ka kaairi o zonima o daa yi chaŋ sheli kam bɛ ni be. O daa chaŋ United States yuuni 1906, ni ka o daa duhi o loori bahigu ka bi lahi duhi.

Yuuni 1907, blackwell daa bela Scotland n diri o vuhi dabisa ka luna steps zuɣu ka daa gbarigi pam[30]. O lubu na maa sababiya daa gbaigi o la gbali ni bɔhu. Yuuni 1910 May 31st ni, Blackwell daa zaŋ o nuu dihi buha tiŋa o yiŋa. Bɛ daa sohi o la St Munn's Parish Church ni. Lahabaya kpanjɔri ban daa sabi ka yihi o kum maa polo n da nye " The lancet" ni "the British Medica Journal"[31][32].

  1. 1 2 3 Book sources - Wikipedia (en).
  2. Boomer, Lee. Life Story: Elizabeth Blackwell - Women & the American Story (en-US).
  3. Redirecting to resource... | OU Libraries (en).
  4. "State University of New York Upstate Medical University", Wikipedia (in English), 2026-06-17, retrieved 2026-07-19
  5. "Elizabeth Blackwell", Wikipedia (in English), 2026-07-15, retrieved 2026-07-19
  6. "Elizabeth Blackwell", Wikipedia (in English), 2026-07-15, retrieved 2026-07-19
  7. 1 2 3 Book sources - Wikipedia (en).
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Book sources - Wikipedia (en).
  9. Book sources - Wikipedia (en).
  10. 1 2 3 Book sources - Wikipedia (en).
  11. Elizabeth Blackwell | Walnut Hills Historical Society (en-US) (2017-03-10).
  12. Elizabeth Blackwell | Walnut Hills Historical Society (en-US) (2017-03-10).
  13. 1 2 3 Blackwell, Elizabeth (1895). Pioneer work in opening the medical profession to women. unknown library. London and New York, Longmans, Green, and co.
  14. Elizabeth Blackwell | Walnut Hills Historical Society (en-US) (2017-03-10).
  15. 1 2 3 "Elizabeth Blackwell", Wikipedia (in English), 2026-07-15, retrieved 2026-07-20
  16. "Elizabeth Blackwell", Wikipedia (in English), 2026-07-15, retrieved 2026-07-20
  17. "Elizabeth Blackwell", Wikipedia (in English), 2026-07-15, retrieved 2026-07-20
  18. Elizabeth Blackwell | Walnut Hills Historical Society (en-US) (2017-03-10).
  19. "Elizabeth Blackwell", Wikipedia (in English), 2026-07-15, retrieved 2026-07-20
  20. Morantz, R. M. (1982). "Feminism, professionalism, and germs: the thought of Mary Putnam Jacobi and Elizabeth Blackwell". American Quarterly 34 (5): 459–478. ISSN 0003-0678. PMID 11634502.
  21. "Elizabeth Blackwell", Wikipedia (in English), 2026-07-20, retrieved 2026-07-22
  22. "Elizabeth Blackwell", Wikipedia (in English), 2026-07-20, retrieved 2026-07-22
  23. "Elizabeth Blackwell", Wikipedia (in English), 2026-07-20, retrieved 2026-07-22
  24. "Elizabeth Blackwell", Wikipedia (in English), 2026-07-20, retrieved 2026-07-22
  25. "Elizabeth Blackwell", Wikipedia (in English), 2026-07-20, retrieved 2026-07-22
  26. "Elizabeth Blackwell", Wikipedia (in English), 2026-07-20, retrieved 2026-07-22
  27. "Elizabeth Blackwell", Wikipedia (in English), 2026-07-20, retrieved 2026-07-22
  28. "Elizabeth Blackwell", Wikipedia (in English), 2026-07-20, retrieved 2026-07-22
  29. "Elizabeth Blackwell", Wikipedia (in English), 2026-07-20, retrieved 2026-07-22
  30. "Elizabeth Blackwell", Wikipedia (in English), 2026-07-20, retrieved 2026-07-22
  31. "Elizabeth Blackwell", Wikipedia (in English), 2026-07-20, retrieved 2026-07-22
  32. Elizabeth Blackwell | Walnut Hills Historical Society (en-US) (2017-03-10).