Ako Adjei
| Ako Adjei | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Silimin gɔli June 15, 1954 - Silimin gɔli July 17, 1956 N piigo niŋ: 1954 Gold Coast legislative election (en)
1957 - 1957 ← Archie Casely-Hayford - Krobo Edusei → | |||||||||||
| Eastern Region, Silimin gɔli June 17, 1916 | |||||||||||
| O ya Tiŋgbaŋ | Ghana | ||||||||||
| Kpibu shee | Ankara, Silimin gɔli January 14, 2002 | ||||||||||
| Education | |||||||||||
| Shikuru shɛli o ni chaŋ | Lincoln University (en) Hampton University (en) Columbia University (mul) Accra Academy | ||||||||||
| Bala yɛlibu, sabbu bee buɣisibu | Silmiinsili | ||||||||||
| Tuma | |||||||||||
| Tuma | politician (en) | ||||||||||
| Adiini | Presbyterianism (en) Kristatali | ||||||||||
| O ni be paati shɛli ni | Convention People's Party | ||||||||||
Ako Adjei (bɛ daa dɔɣi o la Silimiingoli June biɛɣ' pia ni ayopɔin dali yuuni 1916 ka o daa ti kpi bee n-kani Silimiingoli January biɛɣu pia ni anahi dali yuuni 2002),[1] O daa nyɛla Ghanaian siyaasa nira, alikaali nira nti pahi lahabali tira. O nyɛla ŋun daa be United Gold Coast convention ka daa pahi toondaan nima ayobu shɛba ban daa niŋ kpaŋmaŋa ka Ghana deegi di maŋsulinli la puuni yino, ninvuɣ shɛba bɛ ni daa na booni The Big Six.[2][3] Adjei nyɛla ŋun daa leei jintɔra zaŋ n-ti Convention People's Party yuuni 1954 ka nyɛ ŋun daa gbubi minista tali hali ni yuuni 1962 din daa niŋ ka o nyɛ Minister for Foreign Affairs.[4]
Bɛ daa dɔɣi o la tiŋ yuli booni Adjeikrom, tiŋ'kpaŋ bila din be Akyem Abuakwa yaɣili, Ako Adjei nyɛla ŋun nya o "tertiary" shikuru baŋsim United States mini United Kingdom. Din daa niŋ ka o nya o shikuru baŋsim sambani nyaaŋa, o nyɛla ŋun daa labina n daa ti pahi Gold Coast's struggle zaŋ n ti siyaasa tali maŋsulinsi deebu ka nyɛ ŋun daa pahi United Gold Coast Convention (UGCC) ka nyɛ ŋun pahi ninvuɣ shɛba ban piligi li zuɣu. Ako Adjei nyɛla ŋun daa zaŋ Kwame Nkrumah wuhi Ghana siyaasa tali din daa niŋ ka o yɛlli o yɛltɔɣa sabiri shɛli o ni daa zaŋ wuhi salo Organising Secretary zaŋ n-ti UGCC.[5]
Din daa niŋ ka Ghana deegi di maŋsulinsi nyaaŋa, Ako Adjei nyɛla ŋun daa toondana zaŋ n-ti siyaasat tali yaɣa pam kamani o ni daa leei tuuli minisata zaŋ n-ti Interior and justice zaŋ n-ti Ghana. O nyɛla ŋun daa lahi leei Ghana tuuli Minister for Foreign Affairs din daa niŋ ka bɛ daa taɣi o yihi o Minister for External Affairs labisi Minister for Foreign Affairs Siimiin goli May yuuni 1961. Ako Adjei's siyaasa tali tuma nyɛla din daa dɔni tiŋ din daa niŋ ka o piligi tiŋgbani zuɣulan kuro Kwame Nkrumah tɔhibu ni Kulungugu bomb yuuni 1962.
Din daa niŋ ka bɛ daa bahi o yuuni 1966, Ako Adjei, nyɛla niriba pam ni daa bɛ lahi nyari so bee so daa bi lahi wumdi o lahabali Ghana lahabali churi ni mini siyaasa yɛltɔɣa ni. O nyɛla ŋun daa zaŋ o zaɣa niŋ o daŋ ni mini o alikaali tali ni. Yuuni 1992 o nyɛla ŋun daa zaŋ Ghananima daabia George Grant lahabali pa pohim zuɣu.[6] Yuuni 1997 o nyɛla ŋun daa di Order Of the Star Of Ghana pini– di nyɛla pini titali zaŋ n-ti Republic of Ghana ka di nyɛla kpaŋmaŋ shɛli o ni daa niŋ zaŋ n-ti Ghana maŋsulinsi deebu zuɣu. Ako Adjei nyɛla ŋun daa kpi yuuni 2002 din daa niŋ ka duro daa gbaagi o saha bela nyaaŋa.[7]
Piligu biɛhigu mini shikuru baŋsim
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Gold Coast
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Ako Adjei nyɛla bɛ daa dɔɣi so Silimiin goli June biɛɣ'pinaayopɔin dali yuuni 1916 tiŋ yuli booni Adjeikrom ka di be Akyem Abuakwa tiŋgbani.[5] Adjeikrom nyɛla tiŋ'shɛli din nyɛ pukpariba tiŋ din be Eastern Region zaŋ n-ti Ghana (bɛ ni daa na mi shɛli Gold Coast la). O ba n daa nyɛ Samuel Adjei ŋun daa nyɛ pukpara mini daabia la ka o ma daa nyɛ Johanna Okaile Adjei. O lammba ŋɔ zaa nyɛla ban daa yina La, tiŋ din miri Accra. O nyɛla ŋun mali tizo'dabba mini tizo'paɣaba pam amaa ŋun daa nyɛ bi'sani.[8][9]
O piligu shikuru nyɛla din daa piligi Eastern Region shikuru yuli booni Busoso Railway Primary School, ni ka o daa chani o naba kamani "14 miles" chani shikuru ka kuna. O nyɛla ninvuɣ so bɛ ni daa zaŋ labisi Accra ka o daa ti tuɣi o shikuru baŋsim bɔbu La Presbyterian Junior School ka daa ʒini dura ata ni. O nyɛla ŋun daa bi tooi yɛri Ga balli ka di daa nyɛ lammba balli amaa o daa nyɛla ŋun tooi karimba ka sabbi kambonsili ka nyɛ ŋun daa lahi yɛri Dangme. O nyɛla ŋun daa tuɣi La Presbyterian Senior School hali ni yuuni 1933 din daa niŋ ka o daa paai Standard Six. Silimiin goli March yuuni 1933 o nyɛla ŋun daa di "scholarship" ni ti chaŋ Christ Church Grammar School. O nyɛla ŋun daa labina La Presbyterian Senior School chiri yini nyaaŋa o ni daa chaŋ Christ Church Grammar School dama o suhi daa bi gbaai shikuru maa.[9]
O ba nyɛla ŋun daa pa zaŋ o tahi Accra Academy din daa nyɛ "private secondary" shikuru. Silimiin goli April yuuni 1933 o nyɛla ŋun daa kpɛ Accra Academy ka daa yɛlli ni o suhi lala shikuru ŋɔ. O nyɛla ŋun daa chani "mile" nima anahi yiri La chani Jamestown (ni ka shikuru ŋɔ daa be), dama o nyɛla ŋun daa na ku tooi yo loori ziuɣu ka di liɣiri nyɛ din daa yiɣisi kamani " two pence". Yuuni 1934, o nyɛla ŋun daa sabbi Junior Cambridge zahimbu ka daa paasi. Din daa niŋ ka o be Accra Academy,o nyɛla ŋun daa bi tooi nyari "cost of books" amaa karimba nima maa yino, Mr. Halm Addo (ninvuɣ shɛba ban daa kpa shikuru ŋɔ yino ) nyɛla ŋun daa sɔŋdi o ni liɣiri ka o dari bukunima. Silimiin goli December yuuni 1936, o nyɛla ŋun daa pahi shikuru bihi shɛba Accra Academy ni daa zaŋ n-ti Cambridge Senior School leaving Certificate Examination. Bɛ shikuru bihi shɛba ban daa sabi lala zahimbu ŋɔ puuni, niriba ayi n daa paasi ka di saɣi ni bɛ chami London Matriculation Examination Board. Bɛ yino n daa nyɛ Ako Adjei.[9]
O daa nyɛla karimba zaŋ n-ti Accra Academy yuuni 1937[10] pɔi ka daa chaŋ n-ti pahi Junior Civil Service Silimiin goli June yuuni 1937. Bin din gbaai Silimiin goli June yuuni 1937 zaŋ hali ni Silimiin goli December yuuni 1938 o daa nyɛla Second Division Clerk zaŋ n-ti Gold Coast Civil Service. O nyɛla bɛ ni daa yɛlli so ni o sɔŋmi Harold Cooper, European Assistant Colonial Secretary mini J.E. S de Graft-Hayford ni ka bɛ laɣim ka kpa Gold Coast Broadcasting Service. Din bɔŋɔ piligu n daa nyɛ bɛ ni pa mi shɛli Ghana Broadcasting Corporation.[9]
Din daa niŋ ka o bɔhindi Accra Academy Ako Adjei nyɛla ŋun daa mali zaɣa ni lahabalitbu, o nyɛla ŋun daa sabbi n-ti African Morning Post, lahabali churi gbana din daa be Nnamdi Azikiwe ŋun daa ti leei tuuli tiŋgbani zuɣulan zaŋ n-ti Nigeria sulinsi ni. Azikiwe nyɛla ŋun daa saɣi n-ti o gbaŋ ŋɔ ka daa bo soya ni bɔhim Lincoln University, Pennsylvania, United States. Silimiin goli November yuuni 1938, o nyɛla ŋun daa yi Civil Service tuma ŋɔ ka daa chaŋ England Silimiin goli December lala yuuni maa.[9]
United States
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Silimiin goli January yuuni 1939, o nyɛla ŋun daa paai Lincoln University , Pennsylvania ka K. A. B. Jones-Quartey nyɛ ŋun daa tohi o soli, shikuru bila ŋun daa yina Gold Coast ka Ako Adjei nyɛ ŋun daa mi o pirinla tun'shɛli o ni daa tum ni Accra Morning Post zuɣu. Jones-Quartey nyɛla ŋun daa niŋ suhipiɛlli ka deegi o ka daa zaŋ o wuhi salo ka daa boli o Francis Nwia Kofi Nkrumah (Kwame Nkrumah). Lincoln University, o nyɛla ŋun daa be Houston Hall ka nyɛ ŋun daa ŋmɛri bolli n-tiri university ŋɔ. O nyɛla ŋun daa bɔhindi Political Science, Economics, Sociology, English, Latin n-ti pahi Philosophy.[11]
Ako Adjei nyɛla ŋun daa be du'yini ni Houston Hall ni Jones-Quartey ka bɛ du maa mini Nkrumah's duu nyɛ din daa kpa taba, ka di daa leei bara pirinla Nkrumah daa nyɛla "postgraduate" shikuru bila zuɣu. Ako Adjei mini Nkrumah nyɛla ban daa ti leei zori taba. Bɛ nyɛla ban daa mali bɛ laɣingu ni ninvuɣ shɛba ka daa gbaari saawatra nima ka daa booni li ( "bull sessions") ka di nyɛ din daa jɛndi Gbaŋsabila tiŋgbani ni yɛn niŋ shɛm deegi bɛ maŋsulinsi . Gbaŋsabila tiŋgbana shikuru bihi shɛba ban daa tooi be lala saawara ŋɔ gbubu ŋɔ ni n daa nyɛ Jones-Quartey, Ozuomba Mbadiwe, Nwafori Orizu n-ti pahi Ikechukwu Ikejiani.[11]
O ni daa niŋ yuuni ni pirigili nyaaŋa Lincoln, o nyɛla ŋun daa di Phelps-STokes Fund Scholarship ni o chaŋ Hampton Institute din be Virginia la n-ti bahi naai o university degree dini. O nyɛla ŋun daa lahi di "scholarship" yaha n-daa chaŋ Columbia University School of Journalism n daa ti deegi shɛhirili gbaŋ din nya master's degree silimiin goli June yuuni 1943. O nyɛla ŋun daa nya tuma wuhiri African Studies Department shikuru yuli booni Fisk University ka nyɛ ŋun daa sɔŋdi Dr. Edwin W. Smith. Dr. Smith nyɛla ŋun daa yina England ka nyɛ ŋun daa labi o ya tiŋgbani ŋɔ ni o ti kpa bɔhimbu yaɣa palli ka daa gahi nuu boli Ako Adjei ni o ti sɔŋ o.[11]
United States
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Silimin goli January 1939, o daa paai na Lincoln University, Pennsylvania ni o ti niŋ K. A. B. Jones-Quartey maraaba, shikuru bil' ŋun daa yina Gold Coast ka Ako Adjei daa mi o zaŋ yi o ni daa tumdi Accra Morning Post. Jones-Quartey marihabi ŋɔ niŋbu ni, o daa kana mi ni Gold Coast shikuru bil' so yaɣa, Francis Nwia Kofi Nkrumah (Kwame Nkrumah). Lincoln University ŋɔ ni, p daa nyɛla ŋun be Houston Hall ka daa ŋmɛ bolli ti shikuru maa. O daa sabi ya ni o bohim siyaasa tali, daabiligu, Siliminsili, Latin ni Philosophy.[11]
Ako Adjei daa nyɛla ŋun gbɛri du yini ni Jones-Quartey Houston Hall maa ni, ka bɛ duu ŋɔ daa kuli ba daaŋa ni Nkrumah duu, ka ŋun duu daa galisi di ni daa niŋ ka di nyɛla ŋun karim mi siɣisi ka lahi labina maa. Ako Adjei daa nyɛla ŋun niŋ ningbuna ni Nkrumah di mini bɛ yuma daa kuli pa yim maa. Bɛ mini bɛ shikuru bihi taba daa tooi ʒiindi diri alizama jɛndiri gbaŋsabila tiŋgbana deeri maŋaulinsi shɛm. Gbaŋsabila tiŋgbana shikuru bihi ban daa tooi pahiri lala alizama ŋɔ ni shɛba n-nya Jones-Quartey, Ozuomba Mbadiwe, Nwafor Orizu ni Ikechukwu Ikejiani.[11]
O yuuni ni pirigili nyaaŋa Lincoln, o daa di "Phelps-Stokes Fund" ni o chaŋ Hampton Institute din be Virginia la, ka daa deei gbaŋ labi dini ti naai univɛsiti shikuru. O daa lahi scholarship chaŋ "Columbia University Graduate School of Journalism" ka daa naai ka deei shɛhirili gbaŋ din nya master's degree silimin goli June 1943. O daa nya tuma lee karimba African Studies Department din be Fisk University ka di nyɛla Dr. Edwin W. Smith sɔŋsim ni. Dr. Smith daa yina la England ni o ti yooi lala karim yaɣali maa ka daa gahi nuu boli Ako Adjei ni o kana ti sɔŋdi o.[11]
United Kingdom
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Ako Adjei nyɛla ŋun daa labi United Kingdom ni o ti bɔhim alikaali tali. O karimba tali tuma Fisk University nyɛla din daa ti o liɣiri ka o daa kpɛ Inner Temple Silimiin goli May yuuni 1944. O nyɛla ŋun daa laɣisi liɣiri maa zaa yoli , o nyɛla ŋun daa bori laɣa kara ni o tooi naai o alikaali tali bɔhimbu ŋɔ. O ba nyɛla ŋun daa zaŋ o yili din daa be Post Office Lane din be Accra zaŋ chaŋ Lebanese haai £10 yuuni kam zaŋ n-ti yuuni pihinu ka daa deegi yuun pihita liɣiri. O nyɛla ŋun daa kpi pɔi ka di yɛltɔɣa daa naai, lala zuɣu o mini bilimnima nyɛla ban daa to ni bɛ dihi bɛ nuu gbana zuɣu pɔi ka Lebanese merchant naayi yo £300 ŋɔ.[9]
Britain, Ako Adjei nyɛla ŋun daa be siyaasa tali ni. Din daa niŋ ka dunia zaa tɔbu din pahiri ayi daa naai, British colonies din be Asia pam nyɛla ban daa deegi bɛ maŋsulinsi ka dizuɣu chɛ ka shikuru bihi ban daa be Silimiin'tiŋsi ŋɔ ni ka nyɛ gbaŋsabila daa nya lala niŋsim ŋɔ ka yɛlli ni bɛ m bo soya gba deegi bɛ maŋsulinsi West Africa.[9]
Ako Adjei nyɛla ŋun daa niŋ kpaŋmaŋ pam West African Students Union (WASU) ni ka daa leei di zuɣulan.[12][13] Nkrumah nyɛla ŋun daa paai na Britain yuuni 1945, bakoyi dibaa ashɛm nyaaŋa o ni daa paai na London, Ako Adjei nyɛla ŋun daa chaŋ o sani saha shɛli o ni daa bori zuɣulan tali zaŋ n-ti WASU. Nkrumah nyɛla ŋun daa mali biɛhigu shee yɛlimuɣisirili lala saha ŋɔ ka o daa deegi o niŋ No.25 Lauvier Road hali ka daa ti nya biɛhigu shee zaŋ n-ti (Nkrumah), No. 60 Burghley Road ka di miri Tufnel Park Tube Station. Nkrumah nyɛla ŋun daa be ni hali daa ti yi London yuuni 1947. Ako Adjei nyɛla ŋun daa zaŋ Nkrumah mini Kojo Botsio ŋun daa nyɛ Nkrumah zo la wuhi WASU . O WASU dabisa maa ni, Ako Adjei nyɛla ŋun daa yɛlli ni, " din daa niŋ ka Nkrumah paai na London ŋun daa nyɛ zuɣulan zaŋ n-ti WASU. N daa zaŋ Nkrumah wuhi WASU Secretariat ka daa zaŋ o wuhi Kankam Boadu mini Joe Appiah ban gba daa nyɛ kpamba zaŋ n-ti WASU."[8]
United Kingdom
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Ako Adjei daa yiya chaŋ United Kingdom ni o ti bohim o bilim tiɛha ni daa nyɛ shɛli, alikaale tali. O wuhibu Fisk University daa ariʒichi ka o daa yo ka chaŋ [mInner Temple.silimin goli May 1944. Din mini o daa kuli laɣisi laɣiri ni o zaŋ piligi shikuru ŋɔ, o daa na bori laɣiri pam ni o bahi naai. O ba daa nyɛla ŋun kohi o yili din daa be Post Office polo, Accra ti Lebanese daabia la £10 yuun' yini kam ka di yɛn naai yuun pihinu zuɣu ka daa na deei yuun' pihita laɣiri. O ba daa kpiya pɔi ka lala gbaabu naai dinzuɣu o mini o biɛli n-daa dihi nuu pɔi ka Lebanese ŋɔ daa naai yo £300.[9]
Britain, Ako Adjei daa niŋ zaɣa ni siyaasa. Di ni daa niŋ ka anduniya tobu din pahiri ayi la daa naai, Britain tiŋgbana pam bɛ ni daa ŋmɛ ka fa Asia yaɣali daa nyɛla ban dee maŋsulunsi, ka ŋɔ daa che ka shikuru bihi ban yina West Africa daa niŋ zaɣa biɛhigu din be yiŋa ka kpahi ba bahi ni gba bom maŋsulunsi soya West Africa.[9]
Ako Adjei daa nyɛla ŋun tim nuu pam zaŋ yi West African Students Union (WASU) ka daa lee di zuɣulana.[12][13] Nkrumah daa paai na Britain la yuuni 1945. Dakulo bihi zuɣu o ni daa paai na London, Ako Adjei run daa guui chaŋ o sana saha shɛli o ni daa gindi bori WASU zuɣulana tali. Lala saha Nkrumah daa na dii ka o gbɛri luɣishɛli ka o daa deegi o niŋ o yiŋa din be No.25 Lauvier Road, hali ti daa naai nya gbɛbu shee ti o (Nkrumah) No. 60 Burghley Road, din daa bi waɣi ni Tufnel Park Tube Station. Nkrumah daa bɛla dini hali di daa yi London yuuni 1947. Ako Adjei daa zaŋ Nkrumah wuhi WASU ka Kojo Botsio ŋun daa ti lee Nkrumah zo kpeeni. O tiɛri o WASU dabisa, Ako Adjei yɛliya, "Din daa niŋ ka Nkrumah paai na London, n-daa nyɛla WASU zuɣulana. N-daa zaŋ Nkrumah chaŋ WASU gbaŋ ŋmari n-ti zaŋ o wuhi Kankam Boadu mini Joe Appiah, ban gba daa nya WASU kpamba, ni Kojo Botsio, ti ni daa pun nya shikuru bihi suu, No.l South Villas, Camden Town, London N. W. I. Ti tu ni n yɛli ni Nkrumah paabu na ni o kpaŋmaŋa WASU tuma ni daa nyɛla din ti li yaa. O nyaaŋa ka di daa laɣim "Pan-African Congress" ʒii din daa pahi anu ka ʒini Manchester yuuni 1945 ka George Padmore mini Nkrumah daa nya din gbaŋ ŋmariba ka m mi daa nya ban daa laɣim li maa puuni yino."[8] Lala laɣingu daa nyɛla sɔŋ zaŋ yi maŋsulunsi bobu polo ka ban daa kana ni shɛba n-nya W. E. B. Du Bois, Hastings Banda ni Jomo Kenyatta.[14]
Ako Adjei daa nyɛla ŋun kpɛ London School of Economics and Political Science n-ti bohim ka dee o M.Sc. degree ka na kuli bohimdi alikaale tali Inner Temple. O dahimbu yɛltɔɣa din daa nya Sala biɛhigu taɣibu daa nyɛla bɛ ni saɣiti shɛli,amaa, o siyaasa biɛhigu daa bi chɛ ka o nya saha ti li vihigu zaŋ kpa di polo .[8]
Ako Adjei daa di nasara o alikaale tali ŋɔ dahimbu kam zuɣu ka bɛ daa zaŋ o pahi alikaalenima zuɣu Inner Temple silimiin goli January 1947 yuuni.[9][8]
Gold Coast Labuna
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Ako Adjei daa labina Gold Coast silimin goli May 1947 ni silimin goli June 1947, ka k daa kpe Ghana bar. O tuuli niya daa nyɛla o kpa lahabali churi gbana "chain of newspapers" n-na kuli duhiri yee zaŋ maŋsulunsi deebu polo, tuun' o ni daa ku maŋ ti tum London zaa. Amaa, o daa bi tooi kpa lala lahabali chuɣu maa dama laɣiri daa kani zuɣu, o daa pahi Kof Adumoa-Bossman mini o taba zuɣu n-tum alikaale tuma.[8][9]
United Gold Coast Convention
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]O ni daa niŋ Accra dabaashɛm, o daa chaŋ ni o ti kaai J. B. Danquah ka o daa be ʒii ni ni shɛba n-zamdi siyaasa laɣingu kpabu ka Ako Adjei kpena pahi ʒii ma zuɣu.[8] Ako Adjei ka mani Gold Coast shikuru bihi pam ban daa be Britain lala saha maa daa nyɛla ban nyee nyoni Britain lahabali gbaŋ yɛltɔɣa din wuhi ni Gold Coast n-nyɛ bɛ ni yu shɛli. Danquah daa che ka o baŋ tum pam pun nyɛla din tum zaŋ siyaasa laɣingu kpabu polo.[9]
Daba anahi nyaaŋa o ni daa labina yiŋa J. B. Danquah daa kana ti gbuɣ o chaŋ ni bɛ ti nya ban be tooni gbaaei United Gold Coast Convention (UGCC) kpabu polo.[9] O daa lee bɛ komitii maa puni yino ka silimin goli August 4, yuuni 1947 din daa niŋ ka zaŋ li wuhi salo Saltpond, o daa pahi di kpamba zuɣu. Silimin goli August 22, yuuni 1947, laɣingu wulli din daa be Accra gba daa zaŋ wuhisalo ka bɛ daa piigi o gbaŋ ŋmara ka Edward Akufo-Addo mi nya zuɣulana, ka Emmanuel Obetsebi-Lamptey mini J. Quist-Therson mi nya zuŋulan' pahi. Din daa niŋ ka niriba pili zoobu, kpamba ŋɔ daa gbaaya ni di pa tu ni bɛ lɛbigili siyaasa laɣingu. Lala daa mali la bukaata ni pa kuli bo ŋun yɛn gbaŋ ŋmari ti li yuŋ ni wuntaŋ ni. J. B. Danquah daa yɛliya ni di tu ni Ako Adjei lee li, amaa, o daa zaɣisi li ka di daliri nyɛla o bori ni o kuli na tumdi la o African National Times lahabali chuɣu gbaŋ ka lahi tumdi o alikaale tuma yaɣa. O gba daa tiri wuhi ni ni bɛ zaŋmi li ti Kwame Nkrumah ŋun daa nyɛ West African National Secretariat (WANS) ,94 Grays' Inn, London.[8]
Ako Adjei ni yɛli shɛm, ni ŋuni n-daa tiri wuhi ni bɛ boli Kwame Nkrumah dama o daa mi kpaŋmaŋa ni shɛm ka mi ni o ni bori ni o tab' sɔŋ. Di daliri daa nyɛla, pɔi ka o daa yi London labi Accra, Nkrumah daa yɛli o:
"Ako, a daŋdila n tooni. A yi kuli Gold Coast ka tuma ti beni ka tiɛhi ni n-ni tooi tumli, nyin che ka m baŋ ka n lee kuna ti tum li saha zuɣu; laɣisi laɣiri n-lahi labi London ti naai n alikaale tali bohimbu Gray 's Inn."
Lala alikawuli ŋɔ lobu n-daa che ka o bi lahi niŋ zinchili ka tiri wuhi Nkrumah saha shɛli gbaŋ ŋmari tuma ni daa ti yi polo. Bɛ daa saɣiti o yɛltɔɣa maa ka daa sabi gbaŋ n-ti Nkrumah yɛli o di yɛltɔɣa hali ka daa ti bo laɣiri din yiɣisi pawunsi kobiga din daa nyɛ George Alfred Grant, ŋun daa kpa li, zuɣulana ni ariʒichi dira ni daa bo shɛli ni o zaŋ niŋ chaaji kuna Gold Coast. Nkrumah ni daa paai na, Ako Adjei daa zaŋ o wuhi paati maa kpamba: "O daa paai na la silimin goli December yuuni 1947 ka n daa zaŋ o wuhi G. A. Grant, J. B. Danquah, R. S. Blay ni kpamba shɛba ban daa pahi UGCC ni."[8]
The Big Six
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Din daa niŋ ka Nkrumah kpɛ nam ni ka daa nyɛ gbaŋsabira zaŋ n-ti UGCC o nyɛla ŋun daa bori soya ni o yɛligi "convention colony-wide" ka daa chɛ ka niriba daa pahiri na.[8] Kpamba zaŋ n-ti UGCC nyɛla ban gba daa mali kurisi ni bɛ zaŋ ninvuɣ palla pahi dunia zaa tɔbu din daa pahiri ayi nyaaŋa.[15] Bɛ nyɛla ninvuɣ shɛba bɛ ni daa gahi nuu boli na n daa ti wum bɛ noli lahabali.[15]
Pirinla nangban'yini tali fin daa be lala siyaasa paati nima ayi maa zuɣu, alikaali nima ban daa nyɛ siyaasa niriba zaŋ n-ti UGCC nyɛla ban daa kpaŋsi di ninvuɣ kura labi kpɛna paati maa ni ka daa zaŋ di gbaŋ chaŋ n-ti gomanati.[15] Bɛ daa zaŋ la gbaŋ maa n-ti gomnanti Silimiin goli February biɛɣ'pishi ni anahi dali yuuni 1948 ka di nyɛ din daa tahi 1948 Accrea Riots.[8]
Ako Adjei mini toondan shɛba zaŋ n-ti UGCC kamani J. B. Danquah, Emmanuel Obetsebi-Lamptey, Edward Akufo-Addo, William Ofori Atta n-ti pahi Kwame Nkrumahnyɛla niriba pam ni daa booni shɛba Big Six nyɛla ban daa galim ka fiia lala saha maa British gomnanti ka Ako Adjei nyɛ bɛ ni daa yɛlli ni so kpalimi Navrongo.[8]Bɛ ni daa bahi Big Six ŋɔ, di nyɛla din daa zaŋ wilingimsim na Nkrumah mini ninvuɣ shɛba ban daa be UGCC ka dizuɣu daa che ka Nkrumah yi lala paati maa ni yuuni 1949 ka daa kpa Convention People's Party (CPP). Ako Adjei nyɛla ŋun daa na be UGCC ka daa ti leei Nkrumah lahabali churi sabbira, African National Times and the Star of Ghana.[8]
Yuuni 1951 piibu-piibu mini Ghana Congress Party
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Yuuni 1951 Gold Coast legislative piibu piibu ni, Ako Adjei nyɛla ŋun daa zani n-ti UGCC n daa kpaɣiri m bo Accra Central Municipal Electoral District di be Gold Coast Legislative Assembly. O nyɛla ŋun daa nya kalinli din yiɣisi 1,451 ka Nkrumah's (CPP) nyɛ ŋun daa nya kalinli din daa yiɣisi 20,780, T. Hutton Mills' (CPP) 19,812 ka Emmanuel Obetsebi Lamptey's (UGCC) daa nya kalinli din daa yiɣisi 1,630.[8] Pirinla bɛ daa bi tooi nya nasara zaŋ n-ti UGCC lala piibu piibu ŋɔ ni zuɣu o nyɛla ŋun daa pahi shɛba zuɣu ni bɛ zaɣa paati bihi bihi maa laɣim taba. O nyɛla ŋun daa leei gbaŋsabira zaŋ n-ti Ghana Congress paati din daa niŋ ka bɛ daa kpali Silimiin goli May yuuni 1952. O saha bela ni GCP nyaaŋa, Ako Adjei nyɛla ŋun daa zaɣisi ni ku lahi chaŋ laɣinsi ni dama niriba nyɛla ban daa yɛlli ni ŋun chɛ ka Nkrumah wurim UGCC.[8][16]
Convention People's Party
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Silimiin goli March yuuni 1953, Ako Adjei nyɛla ŋun daa nya "pressure" o zosim nima E. C. Quaye,Sonny Provencal mini Paul Tagoe sani ka daa saɣi n-ti ni o nyɛla ŋun yɛn pahi Convention People's Party. Silimiin goli March piligu yuuni 1953 o nyɛla bɛ ni daa zaŋ so wuhi salo Arena, Accra ni ka o daa di o tuuli noli alizama din daa niŋ ka o labi CPP.[8]
Yuuni 1954 Gold Coast legislative piibu piibu ni, o nyɛla ŋun daa zani n-ti CPP n daa kpaɣiri m bo Accra East in the Gold Coast Legislative Assembly. O nyɛla ŋun daa nya kalinli din yiɣisi 11,660 ka Nai Tete's 768, Kwamla Armah-Kwarteng's daa nya kalinli din yiɣisi 471 n-ti -pahi Nii Kwabena Bonnie III gba daa nya kalinli din yiɣisi 317 .[8] O nyɛla ŋun daa kpɛ jinaduu Silimiin goli June biɛɣ'pinaanu dali yuuni 1954.
Pirinla o nyɛla ŋun daa zali taarihi yuuni 1954 piibu piibu ŋɔ ni zuɣu, Ako Adjei nyɛla bɛ ni daa piigi so Gold Coast cabinet Silimiin goli July biɛɣ'pihita ayi ka dali yuuni 1954 ka ŋun daa piigi o li ŋɔ nyɛ Nkrumah din daa niŋ ka o daa nya prime minister zuɣulan zaŋ n-ti gomnanyi daabilim la. Bɛ daa piigi o Minisata zaŋ n-ti Trade and Labour.[17] O ni daa nyɛ Minister of Trade and Labour, o nyɛla ŋun daa tumdi yaɣa pam n-tiri tiŋgbani maa, o nyɛla ŋun daa lihiri Agricultural Produce Marketing Board tuma zuɣu, Cocoa Marketing Board, Industrial Development Corporation, Trade Unions n-ti pahi "Cooperatives".[8]
Silimiin goli February biɛɣ'pihita yini ka dali yuuni 1956 , bɛ daa piigi o Minista zaŋ n-ti Interior and Justice, zaashee shɛli Archie Casely-Hayford ni daa na gbubi. Lala yuuni maa, o nyɛla bɛ ni daa labi piigi so yuuni 1956 Gold Coast legislative piibu piibu ka o daa zani n-ti Accra East district electoral area din be Gold Coast Legislative Assembly.
Post Ghanaian independence
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Minister for Interior and Justice
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]
Standing (L to R): J. H. Allassani, N.A. Welbeck, Kofi Asante Ofori-Atta, Ako Adjei, J.E. Jantuah, Imoru Egala
Sitting (L to R): A. Casely-Hayford, Kojo Botsio, Kwame Nkrumah, Komla Agbeli Gbedemah, E.O. Asafu-Adjaye
Din daa niŋ ka Ghana deegi di maŋsulinsi Silimiin goli March dabaa ayobu dali yuuni 1957, Prime Minister Dr. Kwame Nkrumah nyɛla ŋun daa piigi tondanima, Ako Adjeinyɛla bɛ ni daa piigi so Minista zaŋ n-ti "Interior and justice".[18] Silimiin goli August yuuni 1957, Ministry of Interior and Justice nyɛla bɛ ni daa waligi shɛli ka di pa nyɛ minista zaŋ n-ti Interior mini minista zaŋ n-ti Justice. Bɛ daa zaŋ Ministry of Interior n-ti Krobo Edusei ka Ako Adjei daa leei Minister of Justice.[19] Wuma wuma nyɛla din daa yina wuhi ni ŋun daa niŋ lala taɣibu ŋɔ n daa ny Nkrumah, dama Ako Adjei daa nyɛla Ga daa nyɛla niriba pam neeni ni daa tiɣi so pam ka di bɛ to ni m bo yɛlimuɣisira niŋ Ga-Adangbe Shifimo Kpee ka di nyɛ bɛ ni daa piligi shɛli saha bela Accra.[20]
Minister for Labour and Cooperatives
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Yuuni nyaaŋa, Ako Adjei nyɛla bɛ ni daa taɣi so Ministry of Labour and Cooperatives.[21] O ni daa nuyɛ Minister of Labour and Cooperatives, o nyɛla ŋun daa sɔŋsi di tooni chandi ka daa piligi so palla. O nyɛla ŋun daa tooi leeri kpɛma Ghananima laɣingu zaŋ n-ti United Nations.[22]
Resident Minister in Guinea and Minister for Foreign Affairs
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Silimiin goli February yuuni 1959, Ako Adjei nyɛla ŋun daa deegi Nathaniel Azarco Wellbeck ka daa leei Resident Minister zaŋ n-ti Guinea. Din daa niŋ ka o nyɛ Ghana's chief ŋun zani n-ti Guinea, bɛ daa piigi o Minister of External Affairs Silimiin goli April lala yuuni maa.[23] O nyɛla ŋun daa gbubi lala nama yai ŋɔ din daa niŋ ka o nyɛ Ghana's resident minister in Guinea mini Ghana's Minister of External Affairs hali ni Silimiin goli September yuuni 1959din daa niŋ ka bɛ daa yihi o tuma zaŋ n-ti Guinea.[23] Ŋun daa deegi o n daa nyɛ J. H Allassani ka daa leei Resident Minister of Guinea.[24]
Silimiin goli April dabaa anii dali yuuni 1961, Ako Adjei nyɛla ŋun daa be New York City din daa niŋ ka Nkrumah, lala saha ŋɔ tiŋgbani zuɣulan zaŋ n-ti Ghana daa yɛlli ni o yihi African Affairs nam labisi Ministry of External Affairs ka daa piigi Imoru Egala ka o daa leei Minister of State zaŋ n-ti African Affairs, a position Egalanyɛla ŋun gbubi lala zaashee ŋɔ saha bela.[25] Ako Adjei nyɛla ŋun daa labina Ghana ka bɛ daa bɛ ti o soli ni o naai o shikuru bɔhimbu yaɣa shɛli o ni daa niŋdi lala saha ŋɔ.[25] O nyɛla ŋun daa niŋ kam ni gomnanti taɣi o yɛligu maa amaa ka daa leei bi di nasara .[25]
Silimiin goli May yuuni 1961 "portfolio" zaŋ n-ti Minister of External Affairs nyɛla bɛ ni daa taɣi shɛli labi boli Minister of Foreign Affairs.[23] Ako Adjei nyɛla ŋun daa leei Ghana tuuli Minister of Foreign Affairs.[26] Din daa niŋ ka o leei Ghana's tuuli foreign minister,o nyɛla ŋun daa niŋ kpaŋmaŋ pam ka daa zali zalisi din nyɛ din yɛn sɔŋ tiŋgbani maa. Lahabali din yina Shrikh I. C Quaye wuhiya ni o nyɛla ŋun daa sɔŋ ka bɛ daa piligi "international relations at the height of the cold war"".[27] Kwesi Armah nyɛla ŋun daa di alizama jɛndi saha shɛli Ako Adjei'sni gbubi lala minisata tali ŋɔ ka yɛlli ni o nyɛla ŋun daa sɔŋ ka Ghana ka di zani UN mini tiŋduya laɣinsi."[28]
Din daa niŋ ka o nyɛ Minister of Foreign Affairs, o nyɛla ŋun daa kari South African neema zaŋ kpɛna Ghana ka daa yɛlli ni ni o nyɛla ŋun chɛ ka South Africans neema kpɛna Ghana di yi niŋ ka bɛ tiŋgbani ŋɔ yi saɣi n-ti "apartheid" .[29] Lala saha ŋɔ , Ako Adjei nyɛla ŋun daa boli "a Union of African States, ni bɛ bo so'shɛŋa din yɛn kpaŋsi daabilim.[30]
Din daa niŋ ka bɛ daa niŋ laɣingu ni African Foreign Ministers, bɛ ni daa niŋ li luɣ'shɛli nyɛ Addis Ababa Silimiin goli June yuuni 1960, o nyɛla ŋun daa yɛlli ni bɛ piligimi "complete political union" zaŋ n-ti Africa ka niŋ kam ni piligi Africa Customs Union, Africa Free Trade Zone n-ti pahi Africa Development Fund; zalikpani shɛŋa di ni daa chani nyɛla Organization Of African Unity (OAU) ni daa saɣi n-ti shɛli ka di daa nya nam zani saha shɛli o ni daa be sarika ni yuuni 1963 ka Africa Union (AU) nyɛ din daa zani OAU zaani yuuni 2001.[5]
Ako Adjei n daa ma kuli nyɛ Ministry of Foreign Affairs hali ni Silimiin goli August yuuni 1962 din daa niŋ ka bɛ daa mali ʒilisigu ni o nyɛla ŋun daa be Kulungugu bompi bahibu la ni, bɛ daa niŋ li bɛ ku tiŋgbani zuɣulan kuro, Dr. Kwame Nkrumah's Silimiin goli August dahin yini dali yuuni 1962. Nkrumahnyɛla ŋun daa zaŋ o maŋmaŋ zali o zaashee ŋɔ, Minister of Foreign Affairs yuuni 1962.[31]
Treason trial and detention
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]
Kwame Nkrumah daa goya chaŋ Tenkodogo silimin goli July 31, yuuni 1962 ni o mini Mourice Yameogo. Upper Volta din pa nyɛ Burkina Faso tiŋgbani zuɣulana ti di fiila. Bɛ alizama ŋɔ daa nyɛla bɛ ni yɛn gbaai shɛm n yihi baariyanim' din be Ghana mini Upper Volta sunsuuni. Niŋsim shɛli din daa wuhiri gbansabila tiŋgbani ni laɣim yim. Sa kurigu daa nyɛla ŋun luna ka di zuɣu che ka o-yi Tenkodogo n labi silimin goli August 1, yuuni 1962 daa niŋ tɔm, ka di daa che ka bɛ piigi fukumsi buɣibahi bahi pala din yoori tiŋsi ayi ŋɔ zuɣu. Lahabali daa yina n nwuhi ni bɛ bahi tiŋgbani zuɣulana bompi [Kulungugu, tiŋ din Upper Region, Ghana din daa niŋ ka o zani ni o deei pini bia sani.[5]
Ako Adjei, ŋun daa nyɛ minisita zaŋ n-ti diŋduya yɛltɔɣa, n-ti pahi Tawia Adamafio, ŋun daa nyɛ lahabali wuligibu minisita, Hugh Horatio Cofie Crabbe, lala saha CPP gbaŋ ŋmari kpɛma, Joseph Yaw Manu, gɔmnanti tuun' tumda ni ŋun daa be "United Party" (UP) ni Robert Benjamin Otchere, UP jintɔri kuro, bɛ daa pa ba sɔɣu ni bɛ ni n-bori ni bɛ ku tiŋgbani zuɣulana maa.[5]
Ako Adjei, Tawiah Adamafio ni Cofie Crabbe ban daa nyɛla kootu ni yihi shɛba nuu ni bɛ bɛ tum taali ka wuhi shɛhira shɛŋa bɛ ni zaŋ di ba maa nyɛla yɛltɔɣa din niŋ dolisi lala yɛltɔɣa maa, ka di daliri yila bɛ bi niŋ zaɣa ni Convention People's Party (CPP) zuɣu n-daa tahi lala ŋmanpa maa.[5] Jintɔri daa buɣisi bɛ taali ŋɔ la:
Solo ŋɔ ni... zaŋ chaŋ gamo ŋɔ niŋ bu, bana (Adamafio, Crabbe, and Ako Adjei), nyɛla ban waligi bɛ maŋa ka toondani maa, bɛ ni daa kongili so kamani bɛ yuri maa. Bɛ kpɛla loori konkoba n-chaŋ tooni pam ka che tiŋgbani zuɣulana bahi nyaaŋa.
— F. E. Techie Menson fiila jinaduu silimin goli September6, yuuni 1962.[5]
Di daa lahi zami ni bɛ diba saliya din daa niŋ ka tindana so gba yɛli ni shɛhira zaŋ chaŋ lala niriba ata polo ka bɛ shiri gbaai ni bɛ ku tiŋgbani zuɣulana ŋɔ.[5]
Jaaji shɛba ban di lala niriba ata ŋɔ saliya maa – Justice Sir. Kobina Arku Korsah, Justice Edward Akufo-Addo (Big Six]]) ni Justice Kofi Adumua Bossman – daa nyɛla bɛ ni niŋ shɛba firimiinsi ka bɛ che tuma. Jaajinima ayi ban daa pahi maa, William Bedford Van Lare ni Robert Samuel Blay (ŋun daa pahi ka bɛ kpa United Gold Coast Convention) daa nyɛla bɛ ni kari shɛba din daa daŋ tɔ ayirimo saɣisiri jaajinima ata karibu maa. Nkrumah daa naan pa kpa jaajinima pia ni ayi ka bɛ kpɛm nyɛ Justice Julius Sarkodee-Addo,[32] ŋun daa nya ka lala niriba ŋɔ shiri tum taali zaŋ tindana maa yɛltɔɣa zuɣu. Ako Adjei mini lala niriba ayi ban pahi daa nyɛla jaaji ni wuhi ni bɛ kum shɛba, amaa, tiŋgbani zuɣulana daa zaɣisi kubu maa ka yɛli ni bɛ kpɛhi mi ba sarika bɛ yuun' pishi, o alizama jinaduu silimin goli March 26, yuuni 1965.[5][8][32]
Ako Adjei tiɛri yɛltɔɣa shɛli din daa niŋ silimin goli August 1, yuuni 1962 maa yɛliya:
"N daa nyɛla ŋun bi tum taali ka niriba ban gba daa pahi maa, Tawia Adamafio and Cofie Crabbe be tum taali. Din daa niŋ nyɛla, ni daa nya tiŋduya minisita maa, n daa biɛli la Nkrumah chaŋ ni o mini tiŋgbani zuɣulana Yameogo ti di fiila Tenkudugu, din be Togo, Ghana ni Upper Volta silimin goli July 31, yuuni 1962. Di ni daa niŋ ka ti labiri na, n-daa biɛla tiŋgbani zuɣulana paati din zani Kulungugu shikuru. Saha bihi zuɣu din daa niŋ ka tiŋgbani zuɣulana paai na ti zani ka deei pini shikuru bil'sani, ka bɛ zaŋ bɛn kpulli lab' o na. Lala bia ŋɔ daa nyɛla di ni ŋmɛ ka ŋun kuli kpi di ni. Zuɣusuŋ maa, lala bɛni ŋɔ daa nyɛhigi tiŋgbani zuɣulana amaa di biɛla daa paai o nyaaŋa. Di daa kpuɣi Osagyefo tahi Bawku ka bɛ daa lahi zaŋ o tirisi Tamale. Ti ni daa labi na Accra binshɛɣu kam daa kuli chaŋla viɛnyɛla. Ka zaŋ chaŋ silimin goli July bahigu yuuni 1962, ka n deeilahibali din daa yina Dr. Okechuku Ekejeani, n Lincoln University mabia kuro ni n mini Nkrumah zo. O daa gomi chani London ka daa zani n mini tiŋgbani zuɣulana sani. Ni daa zaŋ wuhi Nkrumah, o daa yɛli ma ni n zaŋ mi o kuli n yiŋa ka o ti doni. N daa yɛn zaŋ chaŋ Flagstaff House biɛ kaali pɔi ka o daa naai labi Lagos wuntaŋ ni. Di daa ku beni ni ŋuna Alaaba dali, silimin goli August 29, yuuni 1962 ka bɛ daa kana di gbaai ma zaŋ ma chaŋ. Yuma din daa doli na, Naawuni ko n-daa mi din niŋ ma."[8]
Ako Adjei n-ti pahi niriba ata maa zuɣu daa pahila siyaasa niriba shɛba National Liberation Council ni daa yooi bahi din daa niŋ ka bɛ ŋmɛ n-paai Nkrumah mini o gɔmnanti silimin goli February 24, yuuni 1966. National Liberation Council daa yihi o Nsawam Medium Security Prison silimin goli September 6, yuuni 1966.[5][8]
O Bahigu Biɛhigu
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Dabsili shɛli din daa kana pɔi ni o sarika yiɣibu dabsili yuuni 1966 pulini, Ako Adjei daa yihila o nuu ka che siyaasa baayan o ni daa nye nyari sheli la zuɣu, bin shɛɣu o ni daa ʒiya ni bɛ ŋmala ʒiri n pa o n ti pahi o ni daa k[pe sarika puuni la. Baayan bɛ ni yiɣi o sarika puuni, o daa pa zaŋ la o maŋa n ti o daŋ mini o tuma zaŋ kpa kootu yɛltɔɣa polo. [33]
O daa pa kula o saha n niŋ di o paɣa mini o bihi puuni, o paɣa mini o bihi daa nyɛla ban tabi n sɔŋ o pam saha shɛŋa bɛ ni daa duhi o kootu n kari o sariya, ka lahi bɔ saha shɛli bɛ ni daa lahi kari o sariya halli ni o sarika kpɛbu saha.[34]
O daa labi mi m pu o tuma biɛhigu, ka daa di nasara zaŋ kpa o kootu mali zani polo, kootu shɛli din yuli booni Teianshi Chambers, ka daa pa labi o kootu tuma ni nti labi nye o alikaale tumtumda.[35]
Baayan sooja govinanti shɛli din daa pahiri ayi din niŋ Ghana tiŋgbani puuni, bɛ daa zaŋ la Ako Adjei m pahi 'Commision' daambolo puuni. ka di nyɛla Supreme Military Council n daa zaŋ o m pahi ŋa puuni, yuuni 1978, kabi tuma daa n nye ni bɛ sabi zali kpana kundu n ti Ghana tiŋgbani. A yi kana nti lihi lahabaya sabu yili dina ka bɛ booni The Ghanaian Chronicle vihigu puuni, saha shɛli bɛ ni daa nye Ako Adjei ka o bie asanzanima daambolo puuni daa nyɛla din dahinshɛli Ghana ninvuhi timsa ni daa laɣim ka di nyɛla Ghana zuɣulan kuro, Jerry John Rawlings, saha shɛli din daa paai o zuɣulan' tali bahigu. Amaa pirin la o ni daa be yɛli shɛli la puuni la zuɣu, o niriba daa bɛ saɣi ni lahabaya sabira bɔhi o bohisi,[36]
Kpibu mini soɣibu
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Ako Adjei nyɛla ŋun daa pahi Big Six zuɣu. O nyɛla ŋun daa kpi Silimiin goli January biɛɣ'pinaanahi dali yuuni 2002 ashibiti yuli booni Korle-Bu Teaching Hospital saha shɛli o ni daa nyɛ yuun pihinii ni anu. O nyɛla ŋun daa mali paɣa ni bihi anahi .[5]
O ni daa kpi tiŋgbani ŋɔ ninvuɣ kara nyɛla ban daa chaŋ li la Ghana tiŋgbani zuɣulan kuro John Kufour nyɛ ŋun daa yɛlli ni bɛ yɛn ti o la "State burial".[5][37] O nyɛla ŋun daa yɛlli ni tiŋgbani nyɛla din di Dr. Ako-Adjei samli pirinla kpaŋmaŋ shɛli o ni daa niŋ n-ti tiŋgbani maa zuɣu. O nyɛla ŋun pahi Big Six Ghana's siyaasa tali taarihi puuni, Dr. Ako-Adjei kpibu ŋɔ nyɛla din daa wuhi ni bɛ lala ninvuɣ shɛba ban daa niŋ kpaŋmaŋ ka Ghana di maŋsulinsi ŋɔ zaa kpi lala saha maa. Amaa yuli shɛli bɛ ni daa zali lala saha ŋɔ nyɛla din ku tooi kpihim. O fiila puuni yaha, o daa pahi o yɛligu,'' ni Dr Ako Adjei nima daa kpaya siyaasa paati paati shɛli din yina ni di sɔŋ gɔvinanti maa pam. ka yƐli ni Ghana mulichi kam ŋun diri anfaani balibu kam ka di nɣela bɛ tuun shɛli ni kpaŋmaŋa shɛli bɛ ni niŋ zali Ghana, nyɛla ban simsi ni bɛ puhi ka pahi ba pam ka zaŋ bɛ sɔŋsim balibu kam n sɔŋ Dr. Ako-Adjei daŋ ka bɛ bo simsibu ni sɔɣibu ŋan gaɣim n ti o'' [37]
Lala saha maa Ghana kpeen so Ŋun tuma daa jɛndi Alikaale mini maŋsulinsi zuɣu zabi bu, ka lahi nye Ghana zuyulan' kuro, H.E Nana Akufo-Addo, ŋun gba kana ni o ti zaŋ a bahigu jilima n ti Dr. Ako-Adjei, gab daa zaŋ o ziliŋ kɔm n ti ka o yɛltɔɣa n nye, '' ni Dr. Ako-Adjeikum nyɛla ku' shɛli din kana n ti pa ti wuhiri Ghana mulichi kam ni ninvuƔi shɛba ban yina n ti zaŋ bɛ nyɛviya n pa talima ka tuhi n deei maŋ sulinsi n ti Ghana pa nyɛla ban zaa labi yƐlimaŋli shee zuŋɔ, ka di pa wuhiri ni Ghana pa nyɛla din yen zabi di maŋmaŋ zuɣu,'' O daa lahi pahiya ni '' ni nyari shɛli din daa kpaŋsi bɛ kɔba ni ni bɛ zaŋ govinanti shɛli din mali niriba sulinsi n tiriba yɔli daa nyɛla din nye nasara, ka di wuhiri ni bɛ daa nyɛla ban tum tuma pam n ti ti tiŋgbani ŋɔ ka o pahi ninvuɣi sheba ban nye ti Ghana waɣara''[38]
Yaha, Jake Obetsebi-Lamptey, ŋun gba daa kani la, ka gba daa nye kpeen so Ŋun su Ghana Alizam ni lahabaya wuligu, gba ziliŋ kɔm ni daa nye sheli n bɔ ŋɔ, '' Ni Alizama sheli din wuhiri Ghana Pilli waɣara Ayɔbu la nƔela din bɛ kpi din niŋ ka bɛ bahigu niri pa nye gba kɔŋ o nyevuli zuŋɔ ŋɔ domi bɛ tuma nyɛla din kuliya yen be biɛhigu ni hali ni saha waɣila din be tooni n kan na. Ghana mulichi nima pam gba daa nyɛla ban za waɣara Ayɔbu ŋɔ nyaanga , ba n daa bie maŋsulinsi mini govinanti shɛli din mali niriba sulinsi n tiriba yɔli zabbu tooni, Ayi ku A maŋa n ti A tiŋgbani, A nyɛla tiŋgbani maa ni yɛn teeri sɔ yɛla saha kam."[38]
O daa pa labi mi m pu o tuma biɛhigu , ka lahi di nasara zaŋ kpa o kootu mali zani polo, din yuli nye Teianshi Chambers, ka daa pa labi piligu o ʒengama zuɣu kootu tuma tumbu.[39]
State burial
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Dabisili shɛli bɛ ni daa yɛn soɣi o ŋɔ, bɛ nyɛla ban daa wuhi Ghana tuuta nima wuhiri kpaŋmaŋ shɛli o ni niŋ n-ti tiŋgbani maa.[37] O kuli maa nyɛla din daa niŋ "state house". Ninvuɣ shɛba ban daa be o kuli yili ŋɔ n daa nyɛ siyaasa niriba, daabihi, minisata nima, council of state kpamba, Naanima, zosimnima ni ban kam daa pahi.[40]
''Wreath'' din tooi zooi ka di nya ''flowers'' la nyɛla Ghana zuɣu lana lala saha maa, jilima lana John Agyekum Kufour, daa nyɛla o ni zani Ghana mulichi zaani n zaŋ m pa Dr. Ako-Adjei, kum adaka zuɣu, mr Hack man Owusu-Agyeman, ŋun gba daa nye minisa nti Ghana tiŋduya yɛli gɔla, gba daa zani la o yahili ni ban tum di nsɔŋ di o zaani m gnba zaŋ jilima bahigu pini ŋɔ maa n pa Dr. Ako-Adjei kum adaka zuɣu, Mr Paul Adu-Gyamfi, ŋun gba daa nye zuɣu lana nti Ghana Alikaale Yaɣili, daa nyƐla ŋun pahi ata n gba daa zani la o yahili ni ban tum di n sɔŋ di o zaani m gba zaŋ jilima bahigu pini ŋɔ maa n pa Dr. Ako-Adjei kum adaka zuɣu, ŋun daa pahi anahi maa daa nyɛla Dr. Ako-Adjei daŋ nira ŋun daa zani daŋ maa zaa zuɣu n zaŋ li m pa adaka maa zuɣu.[41]
Joseph Henry Mensah, ŋun daa nye Ghana minisa nima kpɛma daa zani Ghana govinanti zaani n karim bahigu jlima yɛltɔɣa n ti Dr Ako Adjei ka di nye:
'' Dr. Ako-Adjei daa ŋun pahi ninvuɣi shɛba ban daa tooi zooi ka bɛ yɛri din tu ni gbaŋsabila Africa tiŋgbana tu ni bɛ zaŋ bɛ kpalaŋ zuya n lo tabi shɛm n ti pahi dini tu ni bɛ dam siyaasa tiŋgbani maa puuni din yɛn zaŋ maŋsulinsi na. Baayan siyaasa paati din nye Convention Peoples' Party ti ni mi shɛli (CPP) la ni daa wɔligi di maŋ ka che paati kuro din daa nye United Gold Coast Convention di gba daa ŋmaai jia m bɔli (UGCC) la, Dr Ako Adjei daa pa leei la ko' dɔriko m bie siyaasa paati paati ayi maa sunsuuni. Ghana tiŋgbani nyɛla ŋan kɔŋ ninvuɣi gaɣindili domini Ghana ku tooi lahi di O tuma baŋsim n ti pahi o yɛm gɔlinga anfaani yaha. Ti yi tooi bɔɣim o biɛhigu puuni din che ka ti bɛ niŋ faliwaɣili ka ti kɔŋ niri o ti tabo ka mani ti ni koŋ o shɛm maa"[41]
Din daa niŋ ka bɛ ti o "State burial" nyaaŋa, "private burial" nyɛla din daa niŋ mausoleum zaŋ n-ti Holy Church of God, Okoman, Dome din be Accra.[42]
Maŋamaŋa biɛhigu
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Ako Adjei nyɛla ŋun daa niŋTheodosia Ako Adjei (née Kote-Amon) amiliya ka o mini o nyɛ ban mali bihi anahi ban zaa nyɛ paɣaba. O nyɛla dolodolo nira ka nyɛ ŋun daa chani Perisbyterian Church of Ghana. O ni daa nyɛ dolodolo nira ŋɔ, o nyɛla ŋun daa mali dihitabili ni Naawuni n nyɛ ŋun niŋdi binshɛɣu kam n-tiri vuhirigu kam ŋun be dunia ŋɔ ni. "Sokam ni tu ni bɛ niŋ shɛm nyɛla bɛ jamdi Naawuni ka o niŋ bɛ ni bori binshɛŋa zaa n-ti ba."[8]
Tibiginsim
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]- Yuuni 1946, o nyɛla ŋun daa leei ŋun pahi Royal Institute of International Afairs nira [43]
- Yuuni 1952 o nyɛla ŋun daa leei ŋun pahi American Academy of Political and Social Science .[43]
- Yuuni 1962 , o nyɛla ŋun daa deegi Honorary degree zaŋ n-ti Doctor of Laws ka di daa yina, Lincoln University, Pennsylvania, United States[44]
- Silimiin goli March dabaa ayopɔin dali yuuni 1997 din daa niŋ ka Ghana nima daa yɛn niŋ 40th Maŋsulisi dabisili chuɣu puhibu, Ako Adjei nyɛla ninvuɣ so bɛ ni daa piigi ɔfisa zaŋ n-ti Order of the Star of Ghana –ka ŋun daa piigi o li ŋɔ nyɛ tiŋgbani zuɣulan kuro Jerry John Rawlings zaŋ n-ti kpaŋmaŋ shɛli o ni daa niŋ Ghana maŋsulinsi deebu ni" [5]
- Yuuni 1999, o nyɛla ŋun daa deegi Millennium Excellence Award for Outstanding Statesmen.[27]
Yuli Zalibu
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Ako Adjei Interchange din be Accra, bɛ ni daa na mi shɛli Sankara Interchange nyɛla bɛ ni daa labi taɣi shɛli yuli zaŋ n-ti o.[45][46] Ako-Adjei Park gba nyɛla din be Osu, Accra.
Nolini yɛltɔɣa
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]"Ghana nyɛla ti tingbani . Ti ka shɛli polo pahi di zuɣu . Kpenŋ ŋɔ ka Naawuni zaŋti niŋ ka ti baŋ ni di nyɛla din vɛli ti ti zaa ."[47]
Kundivihira
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]- ↑ Duodu, Cameron (March 2002). "Ako Adjei--the Walking History of Ghana:Cameron Duodu on One of the Founding Fathers of Ghanaian Independence Who Died in Accra on 14 January". New African.
- ↑ Big six enduring lessons from the founding fathers of Ghana (en) (2020-08-06).
- ↑ Afful, Aba (2019-10-16). Meet Dr. Ako-Adjei the only Big Six member who lived through 9 governments (en).
- ↑ Ghana pays tribute to founders' - Graphic Online (en-gb) (4 August 2020).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Ellison, Kofi (22 February 2002). Dr. Ebenezer Ako Adjei - An Appreciation. Ghana Web. Ghana Home Page.
- ↑ Adjei, Ako (1992). Life and work of George Alfred Grant (Paa Grant) (in English). Accra: Waterville Pub. House. ISBN 978-9964-5-0233-1. OCLC 32650474.
- ↑ Big Six Enduring Lessons From The Founding Fathers Of Ghana (6 August 2020).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Vieta, Kojo T. (1999). The Flagbearers of Ghana:Profiles of One Hundred Distinguished Ghanaians. Ena Publications. p. 56. ISBN 9789988001384.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Ofosu-Appiah, L H (1974). The life and times of Dr. J. B. Danquah. Waterville Pub. House. p. 64.
- ↑ Segal, Ronald (1961). Political Africa:A Who's who of Personalities and Parties. Praeger. p. 7.
- 1 2 3 4 5 6 Chinebuah, Aidoohene Blay (2017). Ghana's Pride and Glory:Biography of Some Eminent Ghanaian Personalities and Sir Gordon Guggisberg. Graphic Communications. p. 218.
- 1 2 Dr. Ako Adjei-Founder member of UGCC. ghanaculture.gov.gh.
- 1 2 Six Lessons From Ghana's Big Six. newsghana.com.gh (July 2016).
- ↑ Adi, Hakim; Sherwood, Marika (1995). The 1945 Manchester Pan-African Congress Revisited (in English). New Beacon Books. ISBN 978-1-873201-12-1.
- 1 2 3 The Contribution Of The Veteran Towards Independence. News Ghana (28 February 2012).
- ↑ Botwe-Asamoah, Kwame (17 June 2013). Kwame Nkrumah's Politico-Cultural Thought and Politics:An African-Centered Paradigm for the Second Phase of the African Revolution. Routledge. p. 98. ISBN 9780415948333.
- ↑ Ministry of Trade and Labour (1955). Gold Coast, Handbook on Trade and Commerce. p. 3.
- ↑ Rathbone, Richard (2000). Nkrumah & the Chiefs: The Politics of Chieftaincy in Ghana, 1951-60. Ohio State University Press. ISBN 9780821413067.
- ↑ Nkrumah, Kwame (1957). Ghana's Policy at Home and Abroad:Text of Speech Given in the Ghana Parliament, 29 August 1957, by Kwame Nkrumah, Prime Minister. Information Office, Embassy of Ghana. p. 13.
- ↑ New Commonwealth, Volume 38. Tothill Press (1960).
- ↑ Ghana Today, Volumes 1-2. Information Section, Ghana Office (1957).
- ↑ Ghana Today, Volumes 1-2. Information Section, Ghana Office (1957).
- 1 2 3 Grilli, Matteo (6 August 2018). Nkrumaism and African Nationalism:Ghana's Pan-African Foreign Policy in the Age of Decolonization. Springer. p. 112. ISBN 9783319913254.
- ↑ Thompson, W. S. (1969). Ghana's Foreign Policy, 1957-1966: Diplomacy Ideology, and the New State. Princeton University Press. p. 75. ISBN 9781400876303.
- 1 2 3 Thompson, W. S. (1969). Ghana's Foreign Policy, 1957-1966: Diplomacy Ideology, and the New State. Princeton University Press. p. 199. ISBN 9781400876303.
- ↑ Ebenezer, Ako Adjei (1992). Life and work of George Alfred Grant (Paa Grant). Waterville Publishing House. p. 34. ISBN 9789964502331.
- 1 2 Sankara Interchange re-named after Dr. Ako Adjei. Modern Ghana.
- ↑ Armah, Kwesi (2004). Peace Without Power: Ghana's Foreign Policy, 1957-1966. p. 20.
- ↑ Asamoah, Obed (2014). The Political History of Ghana (1950-2013): The Experience of a Non-Conformist. AuthorHouse. p. 106. ISBN 9781496985637.
- ↑ Akinyemi, A. Bolaji (1974). Foreign Policy and Federalism: The Nigerian Experience. p. 160.
- ↑ Asamoah, Obed (2014). The Political History of Ghana (1950-2013): The Experience of a Non-Conformist. AuthorHouse. p. 57. ISBN 9781496985637.
- 1 2 Asamoah, Obed (2014). The Political History of Ghana (1950-2013): The Experience of a Non-Conformist. AuthorHouse. p. 55. ISBN 9781496985637.
- ↑ Vieta, Kojo T. (1999). The Flagbearers of Ghana:Profiles of One Hundred Distinguished Ghanaians. Ena Publications. p. 56. ISBN 9789988001384.
- ↑ Vieta, Kojo T. (1999). The Flagbearers of Ghana:Profiles of One Hundred Distinguished Ghanaians. Ena Publications. p. 56. ISBN 9789988001384.
- ↑ Vieta, Kojo T. (1999). The Flagbearers of Ghana:Profiles of One Hundred Distinguished Ghanaians. Ena Publications. p. 56. ISBN 9789988001384.
- ↑ Ako Adjei Laid to Rest. Ghana Web (24 February 2002).
- 1 2 3 Dr Ako-Adjei would be given state burial - JAK. Ghanaweb (18 January 2002).
- 1 2 Dr Ako-Adjei would be given state burial - JAK (en).
- ↑ Vieta, Kojo T. (1999). The Flagbearers of Ghana:Profiles of One Hundred Distinguished Ghanaians. Ena Publications. p. 56. ISBN 9789988001384.
- ↑ A chirim ya: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedAKO - 1 2 "Ako Adjei Laid to Rest" (en-US). GhanaWeb. -001-11-30T00:00:00+00:00. https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Ako-Adjei-Laid-to-Rest-21991.
- ↑ Ghana: Ako Adjei Laid to Rest. GhanaWeb. AllAfrica (30 November 2001).
- 1 2 (1959) "Ghana Year Book 1959". Ghana Year Book.
- ↑ Ako-Adjei, Ebenezer. Biographies.
- ↑ Sankara Interchange re-named after Dr. Ako Adjei (en).
- ↑ Sankara Overpass Renamed After Ako Adjei (en).
- ↑ A chirim ya: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedellison2
External links
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]- Ghana Home Page, ghanaweb.com
- Biography, s9.com
- Profile, kokorokoo.com via archive.org