Yiɣi chaŋ yɛligu maŋamaŋa puuni

Acheke

Diyila Dagbani Wikipedia
Acheke
Yaɣ shelibindirigu Mali niŋ
TiŋaIvory Coast Mali niŋ
Tingbani shɛli din yinaIvory Coast Mali niŋ
Intangible cultural heritage statusRepresentative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity Mali niŋ

Acheke (Bambara: cɛkɛ) (Nzema: akyɛkɛ)[1] (din vinyɛliga sabbu nyɛla attièkè (Ivory Coast) bee akyeke (Ghana )) nyɛla binidirigu shɛli bini zaŋ banchi n niŋ shɛli kadi nyɛ kali bindirigu din yoli Côte d'lvoire mini Ghana.[2] Binidirigu ŋɔ nyɛla bini zaŋ banchi shɛli bini wurigi ka chɛ ka di miigi n duɣiri shɛli.[3] Acheke kuma gba nyɛla bini duɣiri shɛli, din ŋani couscous.

Attièkè nyɛla binidiri gahindili n ti Lagoon nima ( Ebriè)  southern Côte d'lvoire yaɣali nima mini Nzema nima ban bɛ Ghana Western Region yaɣali maa.

Lala bachi ŋɔ attièkè ŋɔ nyɛla din yina bachi ŋɔ "adjèkè" puuni Ebriè balli shɛli bini yɛri southern Côte d'lvoire yaɣali maa. Di bolibu maa daa nyɛla Bambara ni ni niŋim shɛli ka taɣali n bolindili "atchèkè" ka French niriba maa gba boli ni "attièkè".  Din nyɛla bini zaŋ banchi shɛli bini wurigi ka chɛ ka di miigi[4] n niŋdi shɛli ka di nyɛ din mali kore ayi dirili ni zahim chimda ni nanzua shɛli bini baɣisi ka ni tooi lahi ŋahi nanzua mini alibasa n pa di zuɣu n dihili nachinsi ka niŋ maagi n pahi din yɛn chɛ ka di niŋ nyɛɣisim, n ti pahi kpa kom zuɣu.

Attièkè nyɛla binidirigu shɛli din niŋ afua ka sokam ni tooi dali, ka di pa nyɛ bindiri kpeeni n ti daŋ shɛli  ni bindiri kohiriba sani n ti pahi churi  bee suhupɛili laɣimgu nim ni. Milinsi mini baŋsim zaŋ chaŋ bindirigu ŋɔ duɣibu polo nyɛla yɛli kpani biɛhigu puuni. Ghana zuliya nim puuni, Nzema zuliya ni,  ŋun na ʒin di akyeke bi yɛlimi ni o pa Nzema maŋli.[5]

Attuèkè nyɛla din bɛ di ko ka chɛ gari

A yɛn pɛhila banchi ma, ka wurigili, ka nayi zaŋli n gabi  banchi din miigi ni bɛla ni di piligu ni( piligu maa nyɛla din mali yuya balibu zaŋ jɛndi zuliya shɛli ban niŋli maa: mamgnan Ebriè ni, lidjrou Adjoujrou puuni, bèdèfon Alladjan ni).  Bi ni zaŋ li zali dahin yini bee dabaa ayi ka di miigu. Di yi miigi n naagi di saha hydrocyanic acid  din bɛ banchi ni maa nyɛla din yɛn yi, bini kahim di kom maa ,ka yarigi n suŋ ka di kugi ka bi nayi pa duɣili. Bini duɣili saha bihi sunsuni , attièkè nyɛla din bi . Di nyɛla bini diri shɛli ni zahim  mini nanzua bee kamatosi.

Di kuli bɛmi ka Moroccan couscous maa, attièkè nyɛla bini wurigiri shɛli balibu zaŋ chaŋ di balibu polo, di doliya region shɛli dini yina. Din niŋ bayana nyɛla zaɣa kara ka bi boli "Abodjama" ka di nyɛ daabihi ban kuhiri li maa ka nyɛ ban bi yi zuliya shɛli attièkè nyɛ nyɛ bi bindirigu kpani ni na maa. Di nyɛla bali shɛli bini niŋda ka di nyɛ daabiligu zuɣu. Attièkè balibu nyɛla din mali nyɛɣasim nyɛ balibu  din wuhiri dini yina yaɣa shɛli.

Attièkè shɛli bini kohiri daa ni maa nyɛla bini duɣi shɛli, a ni tooi di li ka bi labi n duɣili. Amaa di yi kugi di tumi ni a labi n duɣili.

Silimi gɔli December yuuni 2024 puuni, attièkè daa nyɛla UNESCO nim ni yɛli ni shɛli nyɛla kali balibu shɛli tu ni boli intangible cultural heritage.[6]

  1. "Acheke, A Tasty West African Dish" (en). Journalism by Sekou Kamara. 2013-10-01. http://sekoukamara.com/2013/10/01/acheke-a-spicious-west-african-dish/.
  2. "Ivory Coast seeks protected status for staple cassava dish" (en-US). https://www.yahoo.com/news/ivory-coast-seeks-protected-status-staple-cassava-dish-201430644.html.
  3. Attieke from the Western Region (en) (2016-08-26).
  4. Owens, J. David, ed. (2015). Indigenous Fermented Foods of Southeast Asia. Fermented foods and beverages series. Boca Raton, FL: CRC Press LLC. ISBN 978-1-4398-4481-6.
  5. Skills related to Attiéké production in Côte d’Ivoire (11th July 2026).
  6. Attiéké: Ivory Coast's staple food gets Unesco cultural heritage title (en-GB) (2024-12-05).