Abusua
| Abusua | |
|---|---|
| Tuma |
Abusua nyɛla Akan kali yuli n zaŋ ti dɔɣim ban kpini taba mayili polo, bɛ dihimi n tabili ni lala dɔɣim maa yila nadaa buɣa yuli booni abosom (deities) ni na.[1] Ninvuɣ' shab ban yina Abusua yinga ni nyɛla ban yaannim nyɛ zaɣi yinga, ka bɛ ni tooi biɛhi bɛ yaan dɔ yino naba kamani yuun' tuha nyaanga.[1] Di nyɛla din chihira ni niri bo bee n kuli o mini ninvuɣ' so ŋun be Abusua yinga ni. Bɛ ni mali Abusua shɛŋa n bɔŋo Agona (karakoo), Aduana (baa), Asenie (zoŋa), Oyoko (wub'ʒiɛ), Asakyiri (juɣu), Asona (ŋmaanchee), Bretuo (jangbuni), n ti pahi Ekuona (naɣ'laa).
Agona bee Anona
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Agona niriba maa pam nyɛla ban be Denkyira ka lahi be Asante luɣi shɛli bɛ ni bɔli Nkawie la. Agona niriba maa dalinli nyɛla karakoo. Be yi puhi, bɛ ni saɣiri sham n nyɛ "Yaa Ako nana". Tiŋ shaŋa Agona bee Anona ni tooi be n n nyɛ Tafo, Bodwesango, Fumesua, Edwumako Techiman, Dunkwa, Asienimpon, Trede Ahwaa, Akyem Apedwa, Akyem Oda, Akyem Asene.
Aduana
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Aduana nim dihimi tabili ni duniya piligibu saha maa, bɛ yaannim daa shiɛmi na sagbana ni ni salima cheeninima. Shaba mi dihimi tabili ni bɛ daa yila Asumanya na, baa n daa nyɛ bɛ toondana, ka buɣim be o noli ni ka salima mi be o jira ni. Bɛ daa chaŋmi hali ni Dormaa ka buɣim maa na kuli nyɛ din ne. Ka shab mi gbubi ni Aduana niriba maa ni daa yi Asumanya bɛ shab daa ŋmaai mi n kpa Akwamu polo. Aduana niriba maa ni daa su tiŋshaŋa ka galisi tiŋshaŋa n nyɛ Dormaa ni Bono niriba maa pam, Akwamu ni Twifo Neman. Kanbɔŋ tiŋ polo, Aduana niriba maa ni su tiŋshaŋa ni zooi yaɣ' shɛŋa n nyɛ Kumawu, Asumanya, Kwaman, Boaman, Agogo, Banso, Obo-Kwahu, Kwahu Obomeng Apromaase, Akyem Apapam, Tikurom, Kaase, Apagya, Bompata, Kwaso, Akyease, Manso Agroyesum, Manso-Mmem, Manso-Abodom, Gomoa Ohua nti pahi Nyinahen. Binkɔbi shab ban zani nti Aduana niriba maa n nyɛ gbuɣinli mini baa.
Asene
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Asene nim daliŋ nyɛla zoŋa ka Kumasi Amakom mini Dompoase nyɛ bɛ ni tooi be tiŋshaŋa. Bɛ yi puhi Asene puuni nira, o saɣiri mi "Yaa Adu nana". Tiŋshaŋa din lahi pahi m be Asene nim sulinsi ni n nyɛ Antoa, Atona, Nkoranza, Wenchi, Atwoma, Kofiase, Abira, Baman, Denyase, nti pahi Boanim. Asene niriba maa n nyɛ ninvuɣ' shab ban diri Adansi tiŋgbani ni nama ka bɛ lahi dihitabili ni bɛ mali la toontali baŋsim din yi bɛ yaannim sani na.
Asakyiri
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Asakyiri nim yalimi ni bana n nyɛ binnamdi shab Naawuni ni daa nam piligu. Bɛ nyɛla ti ni ni tooi bo n nya shab Adanse yaɣili, bɛ ni su tiŋ shaŋa nyɛ Akorokyere (Akrokere), Asakyiri Amansie, Ayaase, Obogu Nkwanta nti pahi Asokore. Bɛ yi puhi ninvuɣ' so ŋun nyɛ Asakyiri puuni nira, o saɣiri mi "Yaa Ofori nana". Tiŋ shaŋa din lahi pahi ka be Asakyiri nim sulinsi ni n nyɛ Abofuo, Aduanede, Abrenkese, nti pahi Apeadu. Bɛ dalima nyɛla juɣu mini eagle. Bani n nyɛ ban pɔra n gari dunoya maa zaa.
Asona
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Asona nim dalinli nyɛla ŋmaanchee. Bɛ yalimi ni niriba ban be Asona nim polo maa n galisi n pam n gari Abusua nim maa zaa. Bɛ ni su tiŋshaŋa n nyɛ Adansi Akrofuom, Kyebi, Edweso ni Offinso. Bɛ yi puhi Asona nira, o saɣirimi "Yaa Ofori nana". Tiŋshaŋa din lahi pahi ka be Asona nim sulinsi ni n nyɛ Asiakwa, New Juaben, Akyem Wenchi, Kukurantumi, Akyem Tafo, Akuapem-Akropong, Akuapem Amanokrom, Akyem Kwarbeng, Ejura, Feyiase, Manso-Nkwanta, Bonwire, Atwima-Agogo, Abrakaso, Trabuom, Beposo, Toase, ni Odumase Ahanta Ntaakrom, Gomoa Asin. Asona ni su tiŋshaŋa zaa tiŋzuɣu n nyɛ Adansi Akrofuom.
Bretuo
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Bretuo nim ŋɔ nyɛla ban tooi be Adansi Ayaase, Mampong, Kwahu, Adankranya, Amprofi Tanoso (Tanoso - din miri Akumadan la) Amoafo, Asiwa, nti pahi Afigyaase/Effiduase. Bɛ dalinli nyɛla jangbuni. Di tu ni zaɣa niŋ n zaŋchaŋ Asante nim linjin kpɛma la polo, Mamponhene ŋun daa nyɛ Ashanti nim mini Denkyira zabili la puuni kpɛma la. Saawara kam din daa yi yan niŋ zaŋchaŋ tiŋgbani gubu polo daa yi be la Mamponhene nuu ni. Bɛ yi puhi ninvuɣ' so ŋun yina Bretuo, o saɣiri mi "Yaa etwie nana". Tiŋ shaŋa din be Bretuo nim sulinsi puuni n nyɛ Jamase, Apaa, Kwahu Abene, Domeabra, Agogo-Hwidiem, Adankranya, Suhum-Kwahyia, Asiwa (capital of Bosome Freho District) nti pahi Abuotem, Ofoase, Brodekwano, Bosomtwe Beposo
Ekoɔna
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Ekuona nim pa la ban pahi Ashanti nim la puuni. Bɛ nyɛla ban tooi pahi Fante nim la puuni, amaa bɛ ni su tiŋshaŋa Ashanti nim maa polo n nyɛ Adanse Fomena mini Asokore. Akuona nim maa dalinli n nyɛ buffalo. Bɛ yi puhi Ekuona nim puuni nira o saɣiri mi "Yaa Doku nana". Tiŋ shaŋa din lahi pahi ka bɛ be dini n nyɛ Banko, Mprim, Kona, Asokore-Mampon, Berekum, Kokofu-Abuoso, Adumasa, Heman, Abenkyem, Cape Coast, Jukwaa, ni Duayaw-Nkwanta.
Oyoko
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Wub' ʒiɛ n nyɛ Oyoko nim dalinli. Dina n lahi nyɛ daŋ shɛli ni Ashantehene ni yina. Di tiŋ zuɣiri n nyɛ Kokofu, Kumasi, Dwaben ni Nsuta. Bɛ yi puhi Oyoko nima bɛ saɣiri mi "Yaa Obiri nana". Tiŋ shaŋa din lahi pahi n nyɛ Bekwae, Mamponten, Bogyae, Dadieso, Obogu, Asaaman Adubiase, Pampaso, Kontanase, Kenyase, nti pahi Ntonso. Bɛ dalinli nyɛla wub' ʒiɛ. Shab booni li la 'Ekusi ebusua' din saha, bɛ booni la ninvuɣ' shab ban be lala daŋ maa ni "Ekusifo" Western region luɣi shaŋa.
Kundivihira
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]- 1 2 Witte, Marleen de (2001). Long Live the Dead!: Changing Funeral Celebrations in Asante, Ghana (in English). Aksant Academic Publishers. ISBN 978-90-5260-003-1.