Yiɣi chaŋ yɛligu maŋamaŋa puuni

Ŋun su:Jahibia/HIV/AIDS

Diyila Dagbani Wikipedia

Human immunodeficiency virus infection NI acquired immune deficiency syndrome (HIV/AIDS) nyɛla dori shɛŋa din gbaari nira ,di yi nin ka lala niri ŋɔ mini human immunodeficiency virus (HIV) niŋ ningbuna ni taba.[1][2][3] Doro ŋɔ yi tuu gbaagi nira,di bi wuhiri shahira bee di nahingbana ,bee ka di kuli tuu niŋ dini gbaagi so maa kamani fiɛɣu fiɛɣu la.[4] Di nyaaŋa doro ŋɔ pala din lahi yen wuhi nahingbani shɛli. .[5] Di yi ti di saha beei di yi chaŋ tooni, di nyela din gbarigiri ninsali ningbina yaɣi sheli din tuhiri doriti la, lala ŋɔ zuɣu, a yen nyɛmi ka doriti kamani kohinpiɛliga, ni din pahi pahi pa yirina nira ŋun mali doro ŋɔ ni, ka dori bihi gba kuli lahi nye din gbaari lala nira maa yiriŋ. [4] Doro ŋɔ yi chaŋ tooni, nahingbana shɛŋa din yiri nira ni, kamani dori bihi bihi gbaabu yiriŋ ni din pahi pahi nyɛla bini boli shɛli "acquired immunodeficiency syndrome (AIDS)".[5] Lala saha ŋɔ yi paagi, nira ningbuna vuuri mi.[5]

So chibi shɛli nira ni tooi doli n nya lala doro maa nyala di yi niŋ ka paɣa ni doo laɣim , bee di yi niŋ ka salinima laɣim ka bi gu ka taɣi bi maŋa, di yi be ʒim ni ka bi zaŋ n kpɛhi so, shɛriti ni, paɣa gba ni tooi zaŋ lala doro ŋɔ n loogi bia di yi niŋ ka o mali lala doro ŋɔ ka mali puu, bee o doɣim shee bee saha sheli o ni moɣiisira bia maa bihim.[6] Ningbuna ni ko shɛŋa kamani nintori, waligu ni nintam pala so sheli nira ni too doli n nya doro maa.[7] HIV ŋɔ nyela din pahi binneen sheŋa dini boli "retroviruses" la zuɣu.[8]

So sheŋa nira ni ni n tooi n doli n gu ka taɣi doro ŋɔ nyela: maŋ gubu laɣimbu shee, bee ka nira zan tuhi o mini ŋun laɣinda, ka niri bi zaŋdi sheri sheli bee bleedi sheli bini pun zaŋ ku bukaata n gba ku o bukaata.[4] Dini tooi gu ka taɣi doro ŋo bihi ni, di yi niŋ ka di ti ma maa ni bia maa zaa doro maa tima .[4] Doro ŋɔ pala din tibiri n kpaŋda, di mii ka ti shɛli niri ni yen vali bee n nyu ka di gu o zaa zaa ka che lala doro maa; amaa ti shɛŋa bɛni , ka di nyela di yen gbarigila doro maa yaa ninsali ningbuna ni, ka saha shɛŋa lala nira ŋɔ biɛhigu ni tooi chaŋ n ti ŋmani niri ŋun ka doro biɛhigu.[5][9] Di yi niŋ ka vihigu niŋ ka bi nya doro ŋɔ ninsali ningbuna ni, di yuya ni tibbu pili lala saha maa.[10] Di yi niŋ ka di bo tibbu n ti doro ŋɔ, nira nyevuli yen ŋmaami n chaŋ kamani yuun piniyini.[11]

Vihigu din daa niŋ daa wuhiya ni yuuni 2021, niriba ban kalinli yiɣisi million pihinahi yinika duniya yaanga zuɣu nyɛla ban mali lala doro maa, ka niriba 650,000 koŋ bi nyɛvuya.[12] Ka kalinli ŋɔ puuni niriba million pishi ni chanji be Africa Wulinpuhili ni nudirigu yaɣili.[13] Saha shɛli bi ni daa tuui baŋ AIDS doro ŋɔ (yuuni 1980s) ni yuuni 2018, doro maa daa nyɛla din di niriba ban kalinli yiɣisi million pihitanaayi nyevuya duniya yaanga zuɣu. [14] HIV daa nyela din yi binkobi sheba ni n kpe ninsalinima ni west-central Africa 20th century la piligu.[15] AIDS daa nyɛla United States United States Centers for Disease Control and Prevention (CDC) ni daa tuui nye sheli yuuni 1981.[16]

HIV/AIDS nyɛla din mali yeli gola pam ti ʒilɛli ni.[17] Doro maa lahi nyɛla tingbana ni diri laɣiri pam n niŋdi di tuhibu ni.[17] Yɛla pam biɛni ka niriba gbubi zaŋkpa doro ŋɔ polo ka di pa yɛlimaŋli, di shɛŋa n nye; pam gbubimi ni doro ŋɔ nyala din ni tooi gbaagi nira di yi niŋ ka o mini ŋun pun mali li niŋ ningbuna ni taba ka bi laɣim.[18]

  1. (June 2001) "AIDS – the first 20 years". The New England Journal of Medicine 344 (23): 1764–72. DOI:10.1056/NEJM200106073442306. PMID 11396444.
  2. Krämer, Alexander; Kretzschmar, Mirjam; Krickeberg, Klaus (2010). Modern infectious disease epidemiology concepts, methods, mathematical models, and public health (Online-Ausg. ed.). New York: Springer. p. 88. ISBN 978-0-387-93835-6. Archived from the original on September 24, 2015. Retrieved June 27, 2015.
  3. Kirch, Wilhelm (2008). Encyclopedia of Public Health. New York: Springer. pp. 676–77. ISBN 978-1-4020-5613-0. Archived from the original on September 11, 2015. Retrieved June 27, 2015.
  4. 1 2 3 4 HIV/AIDS Fact sheet N°360. World Health Organization (November 2015).
  5. 1 2 3 4 About HIV/AIDS (December 6, 2015).
  6. Rom WN, Markowitz SB, eds. (2007). Environmental and occupational medicine (4th ed.). Philadelphia: Wolters Kluwer/Lippincott Williams & Wilkins. p. 745. ISBN 978-0-7817-6299-1. Archived from the original on September 11, 2015. Retrieved June 27, 2015.
  7. HIV and Its Transmission. Centers for Disease Control and Prevention (2003).
  8. Retrovirus Definition.
  9. UNAIDS (May 18, 2012). "The quest for an HIV vaccine". http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/.
  10. Guideline on when to start antiretroviral therapy and on pre-exposure prophylaxis for HIV (PDF). World Health Organization. 2015. p. 13. ISBN 978-92-4-150956-5. Archived (PDF) from the original on October 14, 2015.
  11. UNAIDS, World Health Organization (December 2007). 2007 AIDS epidemic update.
  12. Global HIV & AIDS statistics — 2022 fact sheet.
  13. Fact Sheet - World AIDS Day 2019.
  14. Global HIV & AIDS statistics — 2019 fact sheet (en). UNAIDS.
  15. (September 2011) "Origins of HIV and the AIDS pandemic". Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine 1 (1). DOI:10.1101/cshperspect.a006841. PMID 22229120.
  16. (October 2006) "A reflection on HIV/AIDS research after 25 years". Retrovirology 3 (1). DOI:10.1186/1742-4690-3-72. PMID 17054781.
  17. 1 2 "The impact of AIDS on people and societies". 2006 Report on the global AIDS epidemic (PDF). UNAIDS. 2006. ISBN 978-92-9173-479-5. Archived (PDF) from the original on October 4, 2006. Retrieved July 28, 2020.
  18. Endersby, Jim (2016). "Myth Busters". Science 351 (6268): 35. DOI:10.1126/science.aad2891.